Aftellen naar het Rijks (5)

Zaterdag 13 april gaat het Rijksmuseum weer open. Tot dat moment vertelt elke dag een conservator over dat ene werk waarmee hij een speciale band heeft. Aflevering 5: een 15de-eeuws inkijkje in de werkplaats van een zilversmid.

DOOR WIETEKE VAN ZEIL

'Het blijft een eeuwige frustratie. Dat je niet om de hoek kunt kijken in een kunstenaarsatelier van eeuwen geleden, niet kunt meemaken hoe een object echt is gemaakt. Dat kan bij deze prent in zekere zin wel. Het is de werkplaats van een zilversmid, gemaakt door een graveur die zelf ook zilversmid zal zijn geweest. Je ziet rechts aan de werkbank met spijkertjes een doek hangen, daar kon de smid tussendoor zijn handen aan afvegen. Zo'n detail verzin je niet als je niet heel goed weet hoe het er in zo'n werkplaats aan toegaat. De vroegste kopergravures, waartoe deze behoort, werden hoogstwaarschijnlijk gemaakt door edelsmeden. De stap van graveren in zilver naar kopergravure is niet groot. Martin Schongauer was een zilversmid en ook Dürer werd opgeleid in het vak. En deze graveur, die 'meester van Bileam' wordt genoemd, naar een van zijn prenten.

'Ik vind de voorstelling intiem, geestig, het is as close as you can get bij hoe het moet zijn geweest. Het heeft dat chaotische van een werkplaats, vol tangetjes, hamertjes, pincetjes, aambeelden, krukjes. Sint Eligius, de patroonheilige van de zilversmeden, hamert een kom uit. De graveur moet er enorme lol in hebben gehad om zo in detail zijn eigen ambachtswereld te laten zien. Bijvoorbeeld: de werkmannen zijn rechtshandig. Gravures zijn altijd spiegelbeeldig, want ze zijn afgedrukt van een koperplaat. Toch heeft de maker de moeite genomen zijn vakgenoten op prent met de rechterhand te laten werken.

'Er zit van die goede middeleeuwse humor in, vol fantasie en met veel diertjes, die je ook in de randen van manuscripten tegenkomt. Een aap in de vensterbank, twee parende vogeltjes, een muisje, een kat, hondjes. De man links staat waarschijnlijk zilverdraad te trekken door een plaat onder zijn voeten.

'Het is de enige afbeelding van de werkplaats van een zilversmid die we uit deze tijd kennen, en ook het enige exemplaar van deze gravure. Van schildersateliers bestaan veel meer vroege afbeeldingen, dat komt omdat Sint Lucas volgens de legende een schilder was. Dat gaf de schilders het alibi hun eigen werkplaats uit te beelden, met Lucas als schilder en Maria als geportretteerde. Hier is Sint Eligius het 'excuus'; het prentje was nooit gemaakt als afbeelding van een werkplaats an sich. Maar omdat Sint Eligius zelf een zilversmid was, kon het goed. Ik vermoed dat de graveur het heeft gemaakt voor zijn collega's.

'De hele afdeling hier in het museum, met veel kerkelijk zilver, komt samen in dit ene prentje. De objecten zijn allemaal heel statig, Hoge Kunst, maar ze zijn ook echt gemáákt, het komt uit een werkplaats, en dat zie je hier. Iemand heeft er uren, dagen met zijn handen aan gezeten. Ik hoop dat mensen een connectie kunnen maken tussen de rest van de afdeling met veel zilverstukken, en deze prent. Hier kun je dichtbij komen, dat moet ook wel bij zo'n klein prentje. En daar zijn onze nieuwe lijsten ook op afgestemd. We dachten in eerste instantie aan diepere en dikkere lijsten, maar dat schept meteen afstand. Je moet er met je ogen zo dicht mogelijk bij kunnen en ongehinderd kunnen kijken.'

Studeerde kunstgeschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam

Sinds 2002 werkzaam in het Rijksmuseum, als conservator Rijksprentenkabinet

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden