Column

'Afspraak met schuldeisers prevaleert boven afspraak met kiezers'

Met schulden hebben de meeste landen de sociale vrede van hun bevolkingen gekocht, schrijft Martin Sommer. 'Nu de rekening moet worden betaald, is de bevolkingssteun kwestieus geworden.'

Premier Mark RutteBeeld anp

Een leuke kerel lijkt me die Adri Duivesteijn niet. Een voorbeeldig lid van de oude, onaangename garde van de PvdA. Het beste voor met de mensheid, iets minder met de mensen. Ooit moet hij, samen met collega Klaas de Vries, twee snotjongens uit de fractie hebben klemgezet. Jullie komen er niet, beet Duivesteijn ze toe. Jullie zijn veel te soft. Een van die snotjongens heette Jeroen Dijsselbloem. De rest is geschiedenis, zoals dat heet.

Gezien de verslaggeving van het 'avondje Adri' in de Eerste Kamer is er verder ook niet veel liefde aan hem verloren gegaan. In de krant ging het eerst over 'de wurggreep' van Duivesteijn en na het debat over 'blaft maar bijt niet'. Dat klinkt niet best, en toch was ik deze week blij met Adri Duivesteijn. Op de valreep van het kerstreces was er tenminste één die politiek bedreef. Wat kan mij het schelen of Duivesteijn een ijdeltuit is of een naar karakter. Na afloop van het debat zei hij: we zijn ingehuurd om te debatteren, ik heb gedebatteerd.

Degens kruisen
Er is geschamperd over het weinige dat hij eruit wist te slepen bij minister Blok. Dat zal wel, maar de degens zijn in het openbaar gekruist, de argumenten zijn voorbij gekomen en we moeten het met het resultaat doen. Dit noemen wij politiek, na weer een jaar dat hoofdzakelijk bestond uit geheime overleggen, ernstige mannen en een enkele vrouw voor een deur die plechtig verklaren dat er vooruitgang is geboekt, en een baaierd van akkoorden en onontwarbare compromissen.

Het was geen toeval dat er zowel bij het woonakkoord begin dit jaar als bij het herfstakkoord een prominente plaats was voor de politieke techneuten - de financiële woordvoerders onder aanvoering van Wouter Koolmees (D66). Hij weet als voormalig ambtenaar bij Financiën precies aan welke knop je moet draaien om het gewenste bezuinigingsresultaat te halen. Na afloop weet niemand meer welke partij nu precies waarvoor stond. Het moest gebeuren, ze hebben hun verantwoordelijkheid genomen. Maar waar is intussen de politiek gebleven?

 
Het gaat in de politiek niet meer in de eerste plaats om het vertrouwen van de kiezers, maar van de crediteuren. Zijn wij nog een AAA-land?
Ollie RehnBeeld afp

Regenteske traditie
In Den Haag plegen ze te zeggen dat je het oog op de bal moet houden. Ook ik zie in dat er wat moest gebeuren aan de hypotheekrenteaftrek en de AWBZ. Maar alles heeft zijn prijs en ook dit. In Nederland met zijn verzuilde traditie van schikken en plooien loert altijd de onpolitiek, geen ruzie maken en met zijn allen de schouders eronder. Die traditie is alleen maar pregnanter geworden nu eurocommissaris Olli Rehn voor het eerst onze begroting heeft gekeurd. De bezuinigingen zijn in ons eigen belang en helemaal niet voor Olli, zoals menig minister pleegt te bezweren. Toch is er het afgelopen jaar iets wezenlijks veranderd in de politiek, al merken we daarvan in Nederland vanwege onze regenteske traditie misschien minder dan elders.

De Duitse socioloog Wolfgang Streeck wees me erop toen ik hem deze zomer mocht interviewen. In zijn nieuwe boek Gekaufte Zeit (Gekochte tijd) typeert hij de verandering als de overgang van de belastingstaat naar de schuldenstaat. Normaliter betaalt de burger belasting, krijgt hij daarvoor overheidsdiensten terug, en legt de politiek verantwoording af. Sinds het afbetalen van schulden de kernactiviteit van de overheid is geworden, kijkt de politiek niet meer primair naar de kiezer maar naar Moody's en Standard & Poor's.

Het gaat in de politiek niet meer in de eerste plaats om het vertrouwen van de kiezers, maar van de crediteuren. Zijn wij nog een AAA-land? is beslist een andere vraag dan: zijn mijn kiezers er nog? De kiezers zijn als het ware een verdieping gedegradeerd. In Griekenland en Italië letterlijk, doordat omwille van hun schuldenpositie van buitenaf is ingegrepen. Bij ons verloopt het proces via Olli, al zeggen regeringsleiders er altijd vroom bij dat ze zichzelf helemaal vrijwillig aan de mast van het begrotingstekort van 3 procent hebben gebonden.

Dure regeervorm
Dit heeft gevolgen voor de politiek. Democratie is een dure regeervorm, aangezien geen gekozen regeringsleider graag nee zegt tegen zijn aanhang. Nu moeten ze wel, omdat de afspraak met de schuldeisers prevaleert boven de afspraak met de kiezers. Mark Rutte is het voorbeeld van het nieuwe leiderschap. Hij verkeert in een aanhoudende spreidstand, tussen beloften en financiële realiteit. De hypotheekrenteaftrek was veilig bij hem, tot de dag na de verkiezingen. En nog deze week moest hij de Kamer sussen nadat uit een kabinetsbrief bleek dat ook Nederland bindende begrotingsafspraken met Brussel heeft getekend, in weerwil van wat de premier steeds heeft beweerd.

Rutte neemt het leven niet zwaar en zijn beloften aan de kiezers evenmin. Elders zien we varianten van het nieuwe leiderschap vorm krijgen. In Frankrijk probeert president Hollande te hervormen zonder dat de Fransen er erg in hebben. Dat lijkt me een onmogelijke opdracht. Angela Merkel heeft zich gespecialiseerd in het zwijgen, bijvoorbeeld over de permanente betalingen van Noord- naar Zuid-Europa. Dat gaat goed zolang het in Duitsland goed gaat. Zwijgen en politiek bedrijven is een moeilijke combinatie - tenminste als je vindt dat de politiek er is om de publieke zaak te bespreken, vandaar het woord parlement.

De ironische variant van het nieuwe leiderschap is de inspanningsverplichting zoals de Franse oud-president Chirac die zag. Hij huldigde het beginsel dat beloften alleen bindend zijn voor degene aan wie ze zijn gedaan. Wolfgang Streeck is somberder. Met schulden hebben de meeste landen de sociale vrede van hun bevolkingen gekocht. Nu de rekening moet worden betaald, is de bevolkingssteun kwestieus geworden. De keuze waarvoor we staan, is kennelijk die tussen democratie of financiële degelijkheid. Dat lijkt me een ongemakkelijke gedachte voor onder de kerstboom.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

 
De keuze waarvoor we staan, is kennelijk die tussen democratie of financiële degelijkheid.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden