INTERVIEW

'Afschrikking is de sleutel tot onze veiligheid'

Steeds meer NAVO-landen verhogen hun defensie uitgaven, maar volgens secretaris-generaal Jens Stoltenberg nog lang niet genoeg. 'We moeten ons aanpassen aan een wereld die gevaarlijker is geworden.'

Theo Koelé en Arie Elshout
null Beeld Freek van den Bergh
Beeld Freek van den Bergh

Vlak voor zijn benoeming als secretaris-generaal van de NAVO, in maart 2014, lijfde Rusland het Oekraïense Krim-schiereiland in. Het was in Europa 'de eerste keer sinds de Tweede Wereldoorlog dat een land het grondgebied van een ander land geannexeerd heeft', moest Jens Stoltenberg vaststellen. Toen de Noor aantrad op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel, acht maanden later, steunden gewapende Russen de separatisten in het oosten van Oekraïne.

Als premier van Noorwegen stond hij in 2011 voor de taak de kalmte in zijn land te bewaren na het bloedbad dat de rechts-extremist Breivik aanrichtte onder jongeren op het eiland Utøya. Nu is het aan hem om de gelederen gesloten houden in een bondgenootschap van 28 landen met soms sterk uiteenlopende opvattingen.

De 57-jarige Noor spreekt over de toegenomen assertiviteit van Rusland, terwijl anderen zonder aarzeling het woord agressie in de mond nemen. Hij zal, althans in het openbaar, Rusland geen tegenstander noemen - al valt dat woord om de haverklap op het hoofdkwartier in Brussel. En kom bij hem niet aan met de stelling dat de Koude Oorlog herleeft.

'Rusland is de Sovjet-Unie niet. Alle leden van het ontbonden Warschaupact, op Rusland na, zijn nu lid van de NAVO. We hadden duizenden en duizenden troepen tegenover elkaar staan. En er was een enorme hoeveelheid kernwapens. We bevinden ons nu in een situatie waarin we nog niet eerder waren. We moeten ons aanpassen aan een wereld die in elk geval gevaarlijker is geworden.'

Het is ook het centrale thema op de NAVO-top van staatshoofden en regeringsleiders die in juli wordt gehouden in Warschau. 'Een van de belangrijkste in de geschiedenis van het bondgenootschap.'

null Beeld
Beeld

De Russische dreiging is terug in Europa. Kan de NAVO die dreiging het hoofd bieden na vele jaren van defensiebezuinigingen en operaties overzee, zoals Afghanistan en de antipiraterijmissie bij Somalië?

'We zien geen directe dreiging tegen welk NAVO-land dan ook. Wel zien we een assertiever Rusland. Het verdrievoudigde zijn defensie-uitgaven sinds begin deze eeuw. En Rusland heeft laten zien dat het bereid is militair geweld te gebruiken tegen buurlanden, naast Oekraïne ook Georgië.

'Na de val van de Berlijnse Muur was de vraag voor de NAVO: out of area or out of business? (buiten eigen grondgebied opereren of overbodig worden?, red.) Nu moeten we terug naar Europa. De focus ligt weer op de collectieve verdediging.'

Kan de NAVO dat aan? Militairen zeggen dat het aan capaciteit ontbreekt.

'We zijn in staat het bondgenootschap tegen elke dreiging te verdedigen. De NAVO is bezig met de grootste uitbreiding van de collectieve defensie sinds de Koude Oorlog. Voorwaarde is dat we meer investeren. We zien dat er een einde is gekomen aan de daling van de defensieuitgaven. De trend is omgebogen. Nu moeten we tonen dat we in staat zijn de uitgaven te verhogen. In zestien Europese NAVO-landen zien we al zo'n verhoging. Ook in Nederland.

'Natuurlijk verwacht ik van Nederland, en ook van andere landen, dat ze veel meer doen om 2 procent van het nationaal inkomen aan defensie uit te geven. Dat hebben we twee jaar geleden in Wales afgesproken. Wat er nu gebeurt, is nog onvoldoende. Maar het is een eerste stap. Er is nog een lange weg te gaan.' Hij heeft die boodschap deze week in Nederland overgebracht aan een kabinetsdelegatie onder leiding van premier Rutte.'

U ziet een trendbreuk, maar de Amerikaanse president Obama spreekt over free riders, plat gezegd: klaplopers. En dan hebben we het nog niet eens over het getier van presidentskandidaat Trump tegen de NAVO.

'Een van de redenen waarom ik hamer op groeiende uitgaven is dat ik begrijp dat de Amerikanen een eerlijker verdeling van de lasten verlangen. Omdat de Amerikaanse economie vrijwel gelijk is aan die in Europa. De VS besteden ruim twee keer zoveel aan defensie als Europa, ze nemen 70 procent van de NAVO-uitgaven voor hun rekening. Dat is niet eerlijk en onhoudbaar.

'Maar het beeld is gemengd. Er zijn landen als Groot-Brittannië, Polen, Estland die de afgesproken 2 procent al halen. Andere staten zitten binnen enkele jaren op dat niveau. In de Baltische staten stijgt het budget met tientallen procenten per jaar.'

Kunnen we die landen frontlijnstaten noemen?

'Ik ben bang voor dat soort taal. We willen geen nieuwe Koude Oorlog, we streven niet naar een confrontatie met Rusland.'

Stoltenberg heeft drie woorden om de houding van de NAVO jegens Rusland te kenschetsen: defense, deterrence, dialogue. Defensie, afschrikking, dialoog. 'De reden waarom we een sterke defensie willen hebben, is niet om oorlog te voeren maar juist om die te voorkomen. Afschrikking is de sleutel tot onze veiligheid. Maar we vergeten de dialoog niet. We hebben de militaire samenwerking met Rusland opgeschort na de ontwikkelingen in Oekraïne, maar willen de politieke dialoog voortzetten.' Hij herinnert eraan dat Noorwegen onder zijn premierschap 'een pragmatische werkrelatie' met buurland Rusland onderhield.

'Alles wat ons verbindt is goed', zei Stoltenberg deze week in Brussel. Hij sprak toen over een Brexit (waarvan hij tegenstander is), maar het zou volgens medewerkers bij de NAVO het adagium kunnen zijn bij al zijn activiteiten. Hij beseft dat hij 28 lidstaten bijeen moet houden. Zijn voorganger, de voormalige Deense minister-president Rasmussen, werd op het NAVO-hoofdkwartier schertsend 'de premier' genoemd. Anders dan Stoltenberg had Rasmussen er moeite mee dat hij 'slechts' een topfunctionaris is, afhankelijk van de luimen van de lidstaten.

De Britse premier Cameron en Stoltenberg voor 10 Downing Street. Beeld epa
De Britse premier Cameron en Stoltenberg voor 10 Downing Street.Beeld epa

Stoltenberg ligt goed bij de NAVO-leiders. Het was de Duitse bondskanselier Merkel die hem had aanbevolen bij president Obama. Het werd Stoltenberg niet aangerekend dat hij in zijn jonge jaren bij de Amerikaanse ambassade in Oslo had gedemonstreerd tegen de Vietnam-oorlog.

Stoltenberg maakte in binnen- en buitenland indruk met de ingetogen manier waarop hij in 2011 reageerde op het bloedbad op Utøya. Tijdens een herdenkingsdienst citeerde hij een overlevende van de slachtpartij onder sociaal-democratische jongeren door Anders Breivik: 'Als één man zo veel haat kan tonen, bedenk dan hoeveel liefde we kunnen opbrengen als we zij aan zij staan.' In die donkere dagen hield Stoltenberg, oneerbiedig gezegd, de boel bij elkaar - een kwaliteit die hem in zijn huidige functie goed van pas komt. Wat hij leerde van de tragedie, werd hem onlangs gevraagd. 'Dat elk land kwetsbaar is.'

De Duitse bondskanselier Merkel en Stoltenberg schudden elkaar de hand. Beeld afp
De Duitse bondskanselier Merkel en Stoltenberg schudden elkaar de hand.Beeld afp

Polen, gastheer van de NAVO-top, is een land dat zich kwetsbaar voelt. Het zou het liefst permanent buitenlandse troepen op zijn grondgebied zien.

'We hebben een snellereactiemacht opgericht die uit 40 duizend man bestaat - driemaal zoveel als voorzien was. Daarnaast zijn vier bataljons van elke zo'n duizend man in de maak. Die zullen rouleren in Polen en de Baltische staten. Multinationale bataljons, om een duidelijk signaal af te geven: we zijn hier om elkaar te verdedigen. Zonodig worden die versterkt.

'Tijdens een grote oefening in Polen die nu gaande is, laten we zien dat we dat kunnen. Amerikaanse luchtlandingstroepen stappen in Fort Bragg, South Carolina, in het vliegtuig en springen enkele uren later boven Polen.'

Stoltenberg hoopt dat ook Nederland troepen levert voor wat in NAVO-jargon voorwaartse aanwezigheid heet. 'Ik zou Nederlandse steun verwelkomen voor onze voorwaartse aanwezigheid in het oosten van het bondgenootschap.' Ook dat heeft hij Rutte deze week voorgehouden.

Het gaat niet om permanente presentie, beklemtoont Stoltenberg. In zijn ogen is dat ook niet nodig. 'Zelfs in de koudste dagen van de Koude Oorlog hadden we in Noorwegen niet permanent NAVO-troepen op ons grondgebied. Wat we wel hadden: gezamenlijke oefeningen, infrastructuur voor de opslag van militair materieel en munitie, én de wetenschap dat Nederlanders, Amerikanen, Britten zouden komen om ons te beschermen als dat nodig zou zijn.'

Stoltenberg (L) en premier Rutte (R) tijdens een persconferentie op het Ministerie van Algemene Zaken. De ontmoeting vond plaats in aanloop naar de NAVO-top in Warschau op 8 en 9 juli. Beeld anp
Stoltenberg (L) en premier Rutte (R) tijdens een persconferentie op het Ministerie van Algemene Zaken. De ontmoeting vond plaats in aanloop naar de NAVO-top in Warschau op 8 en 9 juli.Beeld anp

Dat is de hamvraag: zijn westerse troepen bereid te vechten voor bijvoorbeeld de Letse hoofdstad Riga?

'Het NAVO-bondgenootschap is gebaseerd op het principe van de drie musketiers: een voor allen, allen voor een. Dat heeft ons zeventig jaar veiligheid opgeleverd. En zal ons veiligheid blijven brengen zolang we zij aan zij blijven staan. De multinationale bataljons die in Polen en de Baltische staten gaan opereren, zijn daar een voorbeeld van.'

De angst in het oosten wordt gevoed doordat Rusland in zijn militaire oefeningen 'nucleair gaat'. Is het noodzakelijk dat de NAVO kernwapens moderniseert?

'Wat de Russen doen, baart ons zorgen. Ook hun retoriek over kernwapens is intimiderend. De Russen moeten begrijpen dat elk gebruik van kernwapens de aard van een conflict fundamenteel en onomkeerbaar verandert. Voor de NAVO vormen nucleaire wapens een deel van de afschrikking. De VS hebben besloten hun kernwapenarsenaal, ook dat in Europa, te moderniseren. Dat is nodig om de geloofwaardigheid van onze afschrikking te waarborgen.'

Sommige lidstaten - en veel Europeanen - zien niet Rusland als grootste dreiging, maar kijken vooral naar de zuidflank als bron van terrorisme en vluchtelingenstromen.

'We hebben niet de luxe te kiezen tussen de verdediging van Europa en de bevordering van stabiliteit aan onze zuidgrenzen. Dat laatste doen we ook. Van training van het Afghaanse en Iraakse leger tot de bestrijding van Islamitische Staat. Al gebeurt dat laatste niet onder de vlag van de NAVO, de lidstaten maken wel deel uit van de anti-IS-coalitie onder Amerikaanse leiding. Ook daarom geldt: we moeten onze defensie-uitgaven verhogen nu de wereld gevaarlijker wordt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden