ReportageReinbert de Leeuw

Afscheid van De Leeuw: Reinbert is dood. Wat nu?

Vrijdag klonk het laatste applaus voor Reinbert de Leeuw, icoon van het Nederlandse muziekleven en ultieme pleitbezorger van de kunstmuziek. Wie verdedigt nu het kwetsbare repertoire?

De kist met Reinbert de Leeuw wordt vrijdag naar zijn graf gedragen op begraafplaats Zorgvlied in Amsterdam.Beeld Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het lijkt alsof we ‘gewoon’ naar een concert gaan, vrijdagochtend in het Amsterdamse Muziekgebouw. Bij de garderobe staan dezelfde studenten als altijd klaar om je jas aan te nemen. Er is hetzelfde geroezemoes bij binnenkomst, op het podium zitten het ensemble Asko|Schönberg en het Nederlands Kamerkoor. Er zijn recensenten in de zaal, zoals altijd als de naam van Reinbert de Leeuw aangekondigd staat.

Iedereen die iets voorstelt in de klassieke muziek is er. Componisten, schrijvers, kunstenaars en acteurs zijn gekomen – Connie Palmen, Barbara Hannigan, Wim T. Schippers. Alleen Reinbert zelf is er niet, en ook weer wel. De stoelen van de musici zijn opgesteld rondom zijn lichtgelakte kist. Rouwboeketten met lange linten nemen vrijwel de gehele rand van het podium in.

Einde van een tijdperk

Het voelt als het einde van een tijdperk. We nemen afscheid van De Leeuw, die vorige week vrijdag op 81-jarige leeftijd overleed, de man die ook voor wie hem nooit had ontmoet gewoon Reinbert was. Hij was een van de iconen van het Nederlandse muziekleven. Hij was dirigent, componist, pianist, bestuurder die jarenlang het muziekbeleid mede vormgaf, maar bovenal de ultieme pleitbezorger van de kunstmuziek. Als Reinbert zei dat iets goed was, geloofde je het meteen, zo vurig sprak hij over de componisten die zijn goden waren.

Het maakte De Leeuw, als een van de zeldzame klassieke musici, tot een geliefd figuur bij de televisiemakers. Tekenend is dat toen werd aangekondigd dat De Wereld Draait Door zou stoppen, het item waarin De Leeuw 4’33” opvoerde, als een van de legendarische DWDD-momenten werd uitgelicht. Het stuk van John Cage bestaat uit 4 minuten en 33 seconden stilte. Als geen ander kon hij uitleggen hoe muziek werkte, wat er zo bijzonder aan was. Ook de muziek uit de 20ste eeuw, die vaak voor ontoegankelijk en moeilijk wordt gehouden (denk aan de atonale muziek van Arnold Schönberg), bracht hij moeiteloos aan de man.

En nu is Reinbert dood.

Wat nu?

Beuk uitdelen

Goede dirigenten en musici genoeg, dat is het probleem niet. De aankomende concerten van Asko|Schönberg worden overgenomen door Bas Wiegers (46), die als violist regelmatig onder De Leeuw speelde en de laatste jaren heeft aangetoond met de lastigste partituren om te kunnen gaan. Maar de kwetsbare ensembles en het repertoire waar De Leeuw zich hard voor maakte, hebben meer nodig. Iemand die bereid is een beuk uit te delen in Den Haag. Iemand die nieuw publiek kan verleiden. Iemand die zorgt dat eigentijdse kunstmuziek niet verder naar de periferie van het culturele leven wordt verdreven.

Reinbert de Leeuw.Beeld Marco Borggreve

Een compromisloos kunstenaar

De uitvoeringen van De Leeuw waren compromisloos, bevlogen en bijna altijd maatgevend. Lees hier onze necrologie.

Welke albums van De Leeuw moet je zeker beluisteren? Deze mogen niet ontbreken in je collectie.

Ineens is het doodstil in het Muziekgebouw, dat zo vol zit dat er voor de zekerheid in de Kleine Zaal een scherm is neergezet. Zo kan wie er niet meer bij past, de dienst volgen via een live-verbinding. Dan zet Asko|Schönberg de Berceuse élégiaque van Ferruccio Busoni in. Boven de musici is Reinberts portret geprojecteerd – hij oogt broos, we kennen hem niet anders. Musici die met De Leeuw werkten, moesten de muziek precies laten klinken zoals hij die in zijn hoofd had, en ook over zijn uitvaart hield hij de regie zolang het kon. Toen de leden van zijn ensemble vlak voor zijn dood afscheid namen, zei hij dat ze het stuk van Busoni niet te langzaam moesten spelen, ‘anders wordt het te lijzig’.

En natúúrlijk moest zijn herdenkingsdienst hier zijn, in de ‘concertzaal van de 21ste eeuw’, waar hij in 2005 het openingsconcert leidde en nog vele tientallen keren optrad, waar hij twee jaar geleden de Prins Bernhard Cultuurfonds Prijs kreeg, waar het rookhok werd omgedoopt tot de Reinbert de Leeuw Foyer (alleen op het podium rookte hij niet) en waar hij vorige maand nog te horen was tijdens het festival Words and Music, zijn laatste concert. De ‘echte’ uitvaart is op de Amsterdamse begraafplaats Zorgvlied. Maar híér hoort hij thuis.

Ontstellend veel gedaan

Wat heeft die man toch veel gedaan, denk je als je al die verhalen over De Leeuw hoort. Operapremières over de hele wereld. Een directeurschap in Australië. Concerten met jongeren, nog weinig aan bod gekomen in de necrologieën. Dan neemt een van zijn broers het woord. Die vertelt hoe de buren zich vaak in Reinberts trappenhuis verzamelden om te luisteren als hij aan het pianospelen was. De Leeuw verontschuldigde zich op zijn beurt juist voor de mogelijke overlast die hij bezorgde.

Tot slot zien we een opname van de Gurre-Lieder van Arnold Schönberg, een gigantisch opgezette cantate waar bij de uitvoering onder De Leeuw in de Rotterdamse Doelen meer dan 300 mensen aan meededen. Als de laatste noot heeft geklonken, barst het Rotterdamse publiek uit in applaus. Iemand in het Muziekgebouw begint mee te klappen en steekt anderen aan. Het applaus wordt luider en luider. Het licht gaat weer aan. Iedereen staat. Het is de laatste ovatie voor Reinbert de Leeuw.

Stichting

De Leeuw laat zijn vermogen na aan zijn eigen Stichting Reinbert de Leeuw. Die heeft als doelstelling ‘het financieel ondersteunen van bijzondere producties op het terrein van de hedendaagse gecomponeerde muziek’. De voorkeur gaat uit naar aanvragen van in de hedendaagse muziek gespecialiseerde ensembles en jonge musici die voor de uitvoering van nieuw werk een extra investering moeten doen.

Luisterbar

Muziekredacteur Merlijn Kerkhof eert Reinbert de Leeuw zondag in De Doelen in Rotterdam (11.00 uur) met een ‘luisterbar’. Het idee van een luisterbar is dat iemand de muziek toelicht, waarna in alle rust en op goede geluidsapparatuur werken of albums in zijn geheel worden afgespeeld. Centraal staan Via Crucis van Franz Liszt en De Leeuws eigen orkeststuk Der nächtliche Wanderer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden