Weblog

Afrikablog - Zimbabwe kampt met de vloek van de vrijheidsstrijd

Bij de machtsstrijd in Zimbabwe spelen drie veteranen van de guerrillastrijd in de jaren zeventig de hoofdrollen. De interne cultuur van geweld en trauma's, van heldendom en onderlinge afrekeningen met 'verraders' achtervolgt de machtigste partij Zanu-PF al sinds de onafhankelijkheid in 1980. Wim Bossema kijkt terug en beschrijft een patroon. Hopelijk is dit het laatse bedrijf van die tragedie.

Mugabe in 1980 Beeld ap

De enige keer dat ik Robert Mugabe in levenden lijve heb gezien, ben ik flauwgevallen. Dat was niet door zijn overweldigende verschijning. Hij stond ver weg achter een microfoon op een podium in een propvol voetbalstadion in de hoofdstad Harare. Het zal de hitte zijn geweest, de mensenzee en misschien de wat al te sterke Zimbabwaanse pijptabak. Een rondlopende verpleegster hielp mij snel weer op de been. Mugabe's toespraak was mij ontgaan maar de menigte vierde uitzinnig feest. Hij was populair. Het was eind jaren tachtig, alles leek goed te gaan.

Tien jaar later trof ik vakbondsleider Morgan Tsvangirai in zijn kantoor in Harare met een blauw oog. Hij was kort daarvoor in elkaar geslagen door onbekenden, maar niemand twijfelde eraan dat het leden waren van een knokploeg van de jeugdliga van Mugabe's partij. Tsvangirai verdroeg de pijn stoïcijns, zijn vakbond stond sterk, hij wilde die uitbouwen tot een politieke tegenbeweging en zijn aanhang groeide snel. Mugabe's knokkers hadden laten zien dat het bewind hem begon te vrezen.

Landbezetters
Weer een paar jaar later reed ik met een hoogzwangere Zimbabwaanse collega - en chauffeur, tolk, gids en politiek raadsvrouw - naar een landgoed van een blanke grootgrondbezitter. Er zou een landbezetting gaande zijn door arme boeren uit de omgeving. De blanke manager wees ons de weg naar een heuveltje. Daarachter zat een bont gezelschap landbezetters: een paar vrouwen uit dorpen in de buurt, enkele jongens uit de stad en een woordvoerder die bij wat doorvragen bleek te werken voor de boerenbond, die gelieerd was aan Mugabe's partij.

De blanke boer wilde wat regelen, hij maakte zich niet al te veel zorgen, zei hij in zijn enorme villa met een prachtige tuin en huispersoneel. Maar hij vergiste zich.

Beeld de Volkskrant

Keuze van de hoofdredactie

Wim Bossema was er als Afrikajournalist vanaf het begin bij: wie in een notedop wil lezen hoe het misging met de verdreven alleenheerser Robert Mugabe, kan goed terecht bij dit fijne stukje met persoonlijke herinneringen aan Mugabe en Zimbabwe sinds 1980. (Philippe Remarque)

Het was het begin, bleek later, van een bittere strijd. Mugabe zag zijn populariteit snel slinken en besloot tot een spectaculaire actie: strijd tegen de blanke minderheid, de grootgrondbezitters die na de onafhankelijkheid in 1980 en het einde van het blanke minderheidsregime van Ian Smith waren gebleven. Alsnog, na twintig jaar weinig te hebben gedaan aan de raciaal gekleurde ongelijkheid. Nu waren de blanken met hun luxe-leventjes in koloniale stijl plotseling doelwit.

Gewelddadige landbezettingen door 'oorlogsveteranen' (knokkers die echter meestal te jong waren om te hebben kunnen meedoen aan de vrijheidsstrijd in de jaren zeventig) volgden, blanke boeren werden vermoord of mishandeld, de meesten weken uit naar de steden. Zo begon de periode van economische neergang, internationale sancties tegen het bewind van Mugabe, hyperinflatie van de munt, hyperrijkdom voor Mugabe's vrienden in de politiek en bij het leger (die 'kochten' de vrijgekomen blanke boerderijen).

Opmars van de oppositie
De oppositie onder Tsvangirai groeide aanvankelijk snel, juist door deze gebeurtenissen. Ondanks alle intimidatie van burgerrechtenactivisten, schrijvers als Chenjerai Hove, journalisten als Wilf Mbanga en bovenal de politici van brede beweging Movement for Democratic Change. Tegenstanders van Mugabe en zijn partij Zanu-PF van allerlei pluimage en kleur deden mee.

Tsvangirai en de MDC wonnen waarschijnlijk de verkiezingen in 2008, maar na lang wachten meldde de kiescommissie dat ze net niet de absolute meerheid had gehaald en dat Tsvangirai een tweede ronde tegen Mugabe moest. Voor nog meer geweld en intimidatie werd gevreesd.

Na bemiddeling door Zuid-Afrika kwam er een regering van nationale eenheid, met Tsvangirai als premier. Het bleek schijn, hij en zijn ministers werden voortdurend tegengewerkt en belasterd (Tsvangirai van seksuele intimidatie). Bij de volgende verkiezingen ging de machteloze oppositie onderuit. Daarna brak het tijdperk aan met Grace Mugabe, de veertig jaar jongere echtgenote die steeds meer macht naar zich toetrok en haar mans opvolgster wilde worden.

Betere tijden in de jaren tachtig: Robert Mugabe en journalist Wilf Mbanga lachen om een grapje van Julius Nyerere, president van Tanzania. Mbanga werd later een van scherpste critici van Mugabe met zijn krant The Zimbabwean. Beeld bbc

Achteraf zie je een patroon. Geweld en trauma zitten in de vezels van Mugabe's partij. Meedogenloos optreden tegen 'verraders' in eigen kring ook. Het stamt uit de bevrijdingsstrijd, de chimurenga; uit de bloedige repressie tegen de bevolking door de soldaten van het apartheidsregime van Ian Smith en het escalerende tegengeweld van de vrijheidsstrijders tegen van collaboratie verdachte burgers.

Eigenlijk merkte ik het al in 1980. Een half jaar na de bevrijding via een vredesakkoord (Lancaster House akkoord) was ik met een vriend als studenten alsmede beginnende verslaggevers in Harare. We waren ondergebracht bij een groep 'comrades' die in een villa in een van de chique wijken van Harare (toen nog Salisbury) verbleven. De blanke eigenaren waren halsoverkop naar Londen uitgeweken.

Er heerste een sfeer van euforie onder de jonge comrades maar ook opwinding over wie nu de meeste macht zou krijgen, wie het meest zou profiteren. En ze hadden wapens in de villa.

Ze hadden het over de facties binnen de Zanu. Ze vertelden over wie wel en niet deugde. Over met wie was afgerekend. Sommigen hadden in een heropvoedingskamp van de partij in het buurland Mozambique gezeten, omdat ze tot een groep behoorden van een in ongenade geraakte commandant. Sommigen hadden littekens van martelingen, niet door Ian Smith soldaten maar door kameraden.

We gingen stappen in bierhallen. Iedereen was gespannen. Er was een groep jongeren gearriveerd die hoorde tot de andere guerrillagroep, de Zapu van Joshua Nkomo de leider van het Ndebele-volk. Zanu was van de meerderheid, het Shona-volk. Er werd geruzied. Maar na de stemverheffing volgde die avond verzoening. In de auto terug zei een Zanu-strijder: 'Die Zapu's hebben nooit echt gevochten, wij wel.'

Morgan Tsvangirai op 16 november in Harare: hij riep op tot het vertrek van Mugabe. Zijn partij MDC heeft na een bloeiperiode in de eerste tien jaar van deze eeuw veel aanhang en aanzien verloren. Beeld afp

Verschroeide aarde
Een paar jaar later escaleerde deze tweestrijd toen de regering waarin Mugabe en Nkomo samenwerkten begon te haperen. Zapu-strijders namen de wapens weer op. Het Zimbabwaanse leger trok het afgelegen gebied binnen. De ex-guerrillastrijders zetten hun oorlog voort, nu tegen andere vrijheidsstrijders. Dit keer met hulp van Noord-Koreaanse instructeurs en tactieken. Bizar genoeg deden die sterk denken aan de tactiek van de verschroeide aarde van het leger van Ian Smith: moorden en brandstichting tegen de burgerbevolking die de strijders zou helpen.

Dat is het patroon. De partij is nooit losgekomen van die gewelddadige cultuur van de guerrillastrijd, van de legendarische 'struggle'. Het zijn nog steeds de oud-strijders die de dienst uitmaken. Steeds weer moesten kundige ministers zonder militaire achtergrond het veld ruimen, de democratisering werd keer op keer teruggedraaid door Mugabe en zijn entourage, zoals zij vroeger de 'dissidenten' bestreden. En ook het ingrijpen van het leger nu is een van een broederstrijd tussen de oorlogsveteranen Mugabe en Mnangagwa.

De gewone Zimbabwanen juichen niet meer voor Mugabe, zoals dertig jaar geleden nog zo enthousiast in het voetbalstadion. Daarvoor is meer nodig dan een afrekening onder 'comrades': een president zonder 'struggle'-verleden.

Verbetering: Boven een eerdere versie van dit stuk stond een foto van wat het huis van Mugabe zou zijn. Dit was echter niet het juiste huis.

'Comrades': augustus 2015, vicepresident Mnangagwa en president Mugabe. Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden