Afrikaans

Wie het in Zuid-Afrika over een poes heeft in plaats van een kat, zal vreemd worden aangekeken. Ook wie het woord doos gebruikt, kan geschokte reacties verwachten....

YRA VAN DIJK

Dat is maar één voorbeeld van de misverstanden die kunnen ontstaan wanneer men geen rekening houdt met de vele verschillen tussen het Afrikaans en het Nederlands. Juist omdat de twee talen zo op elkaar lijken, is het vertalen een hachelijke zaak. Reden voor de vakgroep Nederlands van de Universiteit van Leiden om zaterdag een vertaaldag te organiseren onder de titel 'Klippies in die pad'.

'Het risico bij het vertalen vanuit het Afrikaans', legt organisator Eep Francken uit, 'is dat je de problemen niet herkent. Dezelfde woorden kunnen in de twee talen een compleet verschillende betekenis hebben.' Zaterdag zullen drie vertalers een aantal van die valkuilen bespreken. Daniël Hugo, vertaler van onder andere Tom Lanoye en Harry Mulisch, houdt een lezing onder de titel 'Valse vrienden': woorden waarvan je denkt ze te begrijpen, maar die onvermoede betekenisnuances blijken te hebben.

Ook Riet de Jong-Goossens, die een indrukwekkende hoeveelheid Afrikaanse schrijvers naar het Nederlands vertaalde, stuit regelmatig op woorden die verwarring wekken. 'Zelfbewust bijvoorbeeld betekent in het Nederlands dat je goed over jezelf denkt. Selfbewus in het Afrikaans wil juist zeggen dat iemand verlegen is en niet zo goed over zichzelf denkt. En het wordt nog extra ingewikkeld, omdat het soms juist wel hetzelfde betekent.'

Een ander voorbeeld is het woord huiveren. In het Afrikaans betekent huiwer aarzelen. 'De betekenissen liggen dus niet zo ver van elkaar af, maar in het Nederlands kun je niet huiveren op de drempel, en in het Afrikaans wel. Zo zijn er veel addertjes onder het gras.'

Niet alleen de woordenschat, maar ook de grammatica levert moeilijkheden op. 'In het Afrikaans hebben ze bijvoorbeeld geen verleden tijd. Zij gebruiken voor alles de tegenwoordige of de onvoltooid verleden tijd. Als je in de vertaling een imperfectum gebruikt, kun je een heel andere toon en sfeer krijgen. Bovendien kun je er makkelijk de fout mee ingaan. '

De Jong-Goossens is ervan overtuigd dat het nodig is Afrikaanse literatuur te vertalen: 'Sommige boeken zijn echt te moeilijk voor Nederlanders. Je denkt dat de talen heel dicht bij elkaar liggen, maar ze zijn steeds meer uit elkaar gegroeid. En het Afrikaans verandert nog steeds.

'De laatste tijd wordt het sterk beïnvloed door het Afrikaans van de kleurlingen van de Kaap. Een prachtig, kleurrijk Afrikaans spreken zij, met veel samentrekkingen, die al snel ingeburgerd raken in de standaardtaal: van die wordt vannie en dat boek wordt doerie boek. Er zijn al dichters die zo dichten, en ik moest laatst een roman vertalen die zo geschreven was. Ik heb er in het Nederlands maar spreektaal van gemaakt.'

De Afrikaanse literatuurwetenschapster Ena Jansen, die zaterdag ook op de vertaaldag aanwezig zal zijn, meent eveneens dat vertalen wel degelijk nodig is: 'Als ik mijn studenten in Johannesburg De Aanslag laat lezen, geef ik ze er ook de Engelse vertaling bij, anders begrijpen ze het niet.'

Ze legt uit dat het niet alleen om taalkundige kwesties gaat, maar ook om referentie: 'Als Elisabeth Eybers in een gedicht schrijft over de maand maart, denken jullie aan voorjaar, Afrikaners juist aan najaar.' Overigens hoeven de verschillen tussen het Afrikaans en het Nederlands niet alleen maar 'klippies op die pad' te geven. Vooral in de poëzie zijn er ook positieve gevolgen, stelt Ena Jansen: 'Het taalverschil versterkt juist het gevoel van vervreemding dat eigen is aan pozie lezen'. Misschien zouden we Elisabeth Eybers in het Nederlands lang zo mooi niet vinden.

Yra van Dijk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden