AFRIKAANSE UNIE

MOAMMAR KADHAFI trok met een karavaan van driehonderd auto's door de Sahara als was hij de legendarische vorst Mansa Musa van het Mali-rijk, die in 1324-25 naar Mekka trok en iedereen versteld deed staan van zijn gouden pracht en praal....

Wee de organisatie die zich laat meeslepen door Kadhafi. Wee de leiders die zich laten inpalmen door de grootspraak van een dictator, die zijn fantasieën kan verwezenlijken dankzij de olierijkdom. Deze dwaasheid biedt prachtige stof voor de Afrikaanse barden, de griots.

Niet dat de OAE haar bestaansrecht waarmaakt. Haar geschiedenis is een getrouwe afspiegeling van de tragedie die de Afrikaanse leiders sinds de dekolonisatie opvoeren.

Het begon zo mooi, met visioenen van een verenigd en sterk Afrika, verwoord door jonge leiders als Kwame Nkrumah van Ghana en Julius Nyerere van Tanzania. Het koloniale juk was afgeworpen, Afrika's oude glorie zou herleven. Helaas, het is niet zo gelopen.

Voor geen enkel probleem in Afrika heeft de OAE een oplossing aangedragen. Het tijdperk van de goedbedoelende nationalistische leiders werd gevolgd door dat van de coups. Een korte beginperiode van economische groei werd gevolgd door stagnatie, groeiende armoede en het ontstaan van schandalig rijke elites. Maar de OAE nam slechts resoluties aan waarin het imperialisme en het neo-kolonialisme werden veroordeeld. Over burgeroorlogen en onderdrukking zweeg zij, onder het mom van de soevereiniteit van de lidstaten.

Het grootste goed van de OAE was de afspraak om niet te morrelen aan de grenzen die de nieuwe naties van de koloniale meesters hadden geërfd. Het was wrang de koloniale machten zoveel eer te bewijzen, maar toch een wijs besluit, dat waarschijnlijk veel grensoorlogen heeft voorkomen. Maar nu niet meer.

In Congo-Kinshasa woedt een oorlog waarbij zeker vijf andere landen zijn betrokken. Onder de strijdende partijen zijn leiders van wie een paar jaar geleden nog werd gehoopt dat zij het ideaal van Afrika's eenheid nieuw elan konden geven: Museveni van Uganda, Kagame van Rwanda, Nujoma van Namibië, Kabila van Congo zelf. Twee anderen, Meles van Ethiopië en Afewerki van Eritrea, die de OAE-beginselen met voeten hadden getreden door de afscheiding van Eritrea te regelen, vochten een klassieke grensoorlog uit. Misschien kan de OAE bogen op de bemiddeling tussen Ethiopië en Eritrea, die vorige maand tot een akkoord leidde, maar dat kwam pas toen de oorlog leek beslecht.

Ivoorkust wordt verscheurd door een bizar debat dat de aartsvaders van de OAE een gruwel zou zijn geweest: wie is een echte Ivoriaan? Alleen de naam Ivoorkust al: een restant uit de tijd dat Europese schepen ivoor uit Afrika haalden. De Goudkust werd Ghana, de Slavenkust Benin. Maar in Ivoorkust betwist men elkaar de ivoirité, met een politiek doel: wie mag wel en wie niet president worden. Juist in Ivoorkust werd een pan-Afrikaans ideaal spontaan werkelijkheid. Uit de buurlanden kwamen immigranten af op de welvaart onder president Houphouët-Boigny. De crisis over de ivoirité werd zo erg dat het leger in december de macht greep in dit tot dan toe coup-vrije land.

De OAE staat machteloos en komt altijd achteraan, zoals nu weer met de veroordeling van de rol van de VN bij de genocide in Rwanda van 1994. Andere, economische, samenwerkingsverbanden zijn belangrijker geworden. Die van West-Afrika, Ecowas, intervenieerde zelfs militair in Liberia en Sierra Leone. In Zuidelijk Afrika is de SADC de bindende factor.

Integratie is de enige uitweg, hield Kofi Annan, VN-chef en Ghanees, de Afrikaanse staatshoofden in Lomé voor. Hij heeft gelijk: de grenzen knellen. Nyerere betoogde voor zijn dood dat de versnippering van Afrika in etnische eenheden tot alsmaar meer geweld zou leiden en pleitte terecht voor juist grotere, federale naties. Zal een Afrikaanse Unie daarvoor kunnen zorgen?

Vorig jaar lieten de Afrikaanse leiders zich in Libië door Kadhafi overhalen. Het project moet al begin volgend jaar voltooid zijn. De oude vos Kadhafi speelt weer zijn favoriete rol: de visionair van Afrika. Juist daarom zal het, als het zover komt, bij een naamsverandering blijven. Het pan-Afrikaanse ideaal kan alleen nieuw leven worden ingeblazen door nieuwe, inspirerende machten, zoals Zuid-Afrika. Afrika heeft zich al te vaak belachelijk gemaakt met mascarades.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden