Reportage

Afrikaanse taal verstomt in Stellenbosch

Zwarte studenten aan de universiteit van Stellenbosch, vroeger het bolwerk van de blanke Afrikaners, eisen les in het Engels. Het bestuur is om. 'We leven een beetje onder een stolp.'

`Oom Samie se winkel' in Stellenbosch, de stad in het wijngebied die lang gold als de `pilaar van het Afrikaner leven.

Het is er weer de tijd voor. Een klein bord in de Dorpstraat geeft aan dat de jaarlijkse kersmark binnenkort begint. Een verzetje voor de inwoners van Stellenbosch, dat plaatsje temidden van Zuid-Afrikaanse wijngaarden waar verder weinig gebeurt. Al sinds 1679 kent het leven er een aangenaam sloom ritme.

'We leven hier een beetje als onder een stolp', vertelt Johan Reineke. De gepensioneerde man met grijzend haar en nette, korte broek is neergestreken in een van de koffiehuizen van Stellenbosch. Voor hem op tafel ligt Die Burger, de krant die er, samen met Eikenstad Nuus, een van de belangrijkste informatiebronnen is.

Beeld De Volkskrant

Reineke kijkt terug op een prettig, geslaagd leven. Hij werd als Afrikaner geboren in een land waar de blanke minderheid waartoe hij behoort alles voor het zeggen had. Tot 1994, toen na bijna vijftig jaar een einde kwam aan het apartheidsbewind. 'Het is goed dat die verandering er is gekomen. Politiek ligt het nog gevoelig, maar persoonlijk vind ik dat Zuid-Afrikanen van alle verschillende rassen ontspannen met elkaar omgaan.'

Zo was het lange tijd niet; zeker niet in Stellenbosch. Deze plaats, vernoemd naar gouverneur Simon van der Stel, gold lange tijd als 'een centrale pilaar van het Afrikaner leven'. Op wijnboerderijen als die van Tassenberg en Zonnebloem; in de Dorpstraat; in 'Oom Samie se winkel'; maar zeker op de Universiteit van Stellenbosch, de leerschool voor veel ongenaakbare politici uit die slechte blanke tijd.

Brandende autobanden

Het Afrikaans, de taal van vooral Nederlandse kolonialen en van 'kleurlingen' (hun nazaten uit gemengde en vaak heimelijke relaties) is de taal van een minderheid, van nog geen 14 procent van de Zuid-Afrikaanse bevolking. Maar taal is politiek. Wie de macht heeft, kan heel veel zaken 'slegs vir blankes' laten gelden. In Stellenbosch geldt een variant daarop nog altijd: op de universiteit worden de colleges in het Afrikaans gegeven. Terwijl inmiddels eenderde van de studenten niet met die taal is opgegroeid.

Op de campus van de 'US' staat een beeld van Jan Marais, 'ons weldoener' en een van de oprichters. Maar voor niet-blanke en niet-gekleurde studenten is ook dit beeld een steen des aanstoots geworden. In november werden er brandende autobanden tegenaan gelegd.

De roetsporen rond Jan Marais zijn nog niet helemaal verdwenen. En nu, zo vinden de meeste studenten, moet ook het Afrikaans plaatsmaken voor Engels als eerste onderwijstaal.

Demonstratie van studenten voor onderwijs in het Engels. Op de Stellenbosche universiteit is de voertaal Afrikaans. Beeld REUTERS

Rudo Muteswa (24) is bezig met de laatste fase van haar studie internationale betrekkingen. 'Ik voelde me hier vaak buitengesloten', zegt de jonge zwarte vrouw. 'Alsof ik hier niet thuis hoor, er niet mag zijn. Dat geldt zelfs voor de kantine. Als je in het Engels vraagt wat de prijs van iets is, krijg je in het Afrikaans antwoord. Ik maak mijn studie af en dan zorg ik dat hier wegkom. Voorgoed.'

Lange tijd leek de Universiteit van Stellenbosch, net als het stadje zelf, ook na 1994 onder de stolp verder te kunnen leven. Maar in augustus dit jaar kwam de omslag. Een blanke student hoorde de klachten van een zwarte studiegenoot, die gestraft was voor zijn protest tegen het taalbeleid, en maakte daarna Luister, een film van ongeveer een half uur, die al snel honderdduizenden keren op YouTube werd bekeken. 'Het voelt alsof het verkeerd is om zwart te zijn', zo luidt de centrale klacht in de interviews met 32 studenten en een docent.

(Tekst gaat door onder video)

Kleurlingen

De overwegend blanke leiding van de US lijkt om te zijn, na alle studentenprotesten, niet alleen in Stellenbosch maar overal in Zuid-Afrika. Volgens Wim de Villiers, de plaatsvervangend rector magnificus streeft de US naar inclusiviteit. 'Dan kunnen we niet de situatie hebben met een structuur waarin taal de toegang beperkt tot onderwijs en leren.'

Met ingang van volgend jaar, zo is de bedoeling, zal op de Universiteit van Stellenbosch Engels ook in de collegezalen de voertaal zijn.

Het voornemen heeft bij de oude politieke Afrikaner-garde, geleid door F.W. de Klerk, de laatste blanke president, voor 'een schok en teleurstelling' gezorgd. 'Het is onbegrijpelijk', zo stelt de stichting van De Klerk in een Engelstalige verklaring, 'dat het bestuur van de universiteit zo makkelijk de belangen, de zorgen en de rechten van Afrikaans-sprekende studenten aan de kant heeft geveegd.'

Binnenkort valt het besluit.

Afrikaans hoort tot de elf officiële talen van Zuid-Afrika. De grootste talen zijn die van de twee grootste zwarte volken, de Zulu's en de Xhosa's. Voor kleurlingen is Afrikaans de eigen taal. Over het voortbestaan ervan maken zij zich geen zorgen. Voor conservatieve blanke Afrikaners ligt dat heel anders. Op een enkeling na spreekt geen van hen een 'zwarte taal'. Dat hun taal onder vuur ligt, beschouwen velen van hen ook als een aanval op hun identiteit, op hun bestaansrecht als Afrikaners.

In Stellenbosch, na Kaapstad de oudste 'Europese' stad in het land, leven die zorgen vooralsnog niet. Bijna 70 procent van de circa 90 duizend mensen hier spreekt Afrikaans. Wel beginnen de inwoners, voor wie de elite-universiteit altijd reden voor grote trots vormde, te beseffen dat de rookwolken rond de taalstrijd nu ook een weg vinden onder hun stolp. Het echte 'vuur' bij die rook is uiteraard de discussie over het 'witte privilege', een discussie die door studenten opnieuw is aangezwengeld en politiek in Zuid-Afrika steeds belangrijker zal worden.

Die Burger en Eikenblad Nuus zullen er de komende jaren in het Afrikaans verslag van doen. 'Het is goed dat de universiteit kiest voor Engels als eerste lestaal', meent Johan Reineke, die zelf rechten studeerde aan de US. 'En het Afrikaans? Ook mijn kleinkinderen zullen het nog spreken.'


Afrikaans: het begon met Van Riebeeck

Meer dan 90 procent van de woorden in het Afrikaans zijn ontleend aan het Nederlands. Maar het allerbekendste woord, 'apartheid', is dat niet. Het Afrikaans is een even rijke als levende taal; voortdurend in ontwikkeling, met eigen woorden en met leenwoorden uit heel veel meer talen dan alleen het Nederlands. Ook in Namibië klinkt het Afrikaans.

Met de komst van Jan van Riebeeck in 1652 naar wat later Kaapstad zou gaan heten, belandde de gesproken en geschreven Nederlandse taal, samen met Nederlandse dialecten uit die tijd, aan de kust van Zuid-Afrika. Het Afrikaans is daarnaast beïnvloed door het Portugees, Maleis en Frans, maar ook door Afrikaanse bantoe-talen en de taal van de oorspronkelijke inwoners van het gebied rond Kaapstad, de Khoisan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden