'Afrikaanse leider' Mugabe kan binnenlandse problemen nauwelijks meer de baas Regering Zimbabwe lijkt uit op zelfvernietiging

Door zijn interventie in de Congolese burgeroorlog is de Zimbabwaanse president Mugabe weer even een speler van belang in Afrika, maar thuis in Zimbabwe verkeert zijn bewind in de diepste crisis sinds de onafhankelijkheid in 1980....

Van onze buitenlandredacteur

Wim Bossema

AMSTERDAM/HARARE

Op het eerste gezicht gaat het uitstekend met de Zimbabwaanse president Robert Mugabe. Vorige week deed hij onbekommerd kerstinkopen in Londen met zijn jonge echtgenote Grace. Het weekend daarvoor figureerde hij als een belangrijk leider op de Afrikaans-Franse top in Parijs, omdat hij een hoofdrol speelt in de Congolese burgeroorlog.

Maar Mugabe mag dan onbezorgd doen, thuis is het hommeles. Om de arbeidsonrust te bezweren moest hij zijn toevlucht nemen tot een algemeen stakingsverbod voor een half jaar.

De president is verwikkeld in een ernstig conflict met de vakbeweging. Vorige maand organiseerde die twee nationale stakingsdagen, waaraan massaal gehoor werd gegeven. Het vooruitzicht van een land dat elke woensdag stil ligt, bracht Mugabe tot zijn decreet.

De directe aanleiding voor de actie is de verhoging met 67 procent van de benzineprijs door de overheid. De onafhankelijke Zimbabwaanse vakcentrale (ZTCU) eist dat die maatregel ongedaan wordt gemaakt.

De regering zegt dat de ingreep noodzakelijk is om het Internationaal Monetair Fonds (IMF) tevreden te stellen. Ironisch genoeg stopte het IMF vorige week de betalingen vanwege een geheel andere kwestie waarmee Mugabe zich onmogelijk maakt: de plannen om land van (blanke) herenboeren te onteigenen.

Mugabe's slechte timing is verbijsterend. Economisch gezien had hij geen slechter moment kunnen kiezen om zich in de Congolese burgeroorlog te storten. Kort nadat hij met troepen en vliegtuigen zijn vriend Kabila, president van Congo-Kinshasa, te hulp was geschoten, bogen de donorlanden zich over een verzoek van de Zimbabwaanse regering om leningen te verstrekken waarmee land zou kunnen worden opgekocht van 1500 reeds aangewezen grootgrondbezitters.

De teneur op de donorconferentie was voorspelbaar: 'Wie miljoenen kan steken in een oorlog van een bevriend staatshoofd, moet zijn eigen zaakjes maar opknappen.'

Vorige maand besloot hij plotseling 841 van die bedrijven dan maar te confisqueren. Waarna het IMF het dreigement om een lening te bevriezen onmiddellijk uitvoerde. Die lening was pas in juni, na lang gesteggel over Zimbabwes economisch beleid, toegezegd.

De machtige bond van grote boeren vocht het onteigeningsplan meteen aan en het zal waarschijnlijk lang duren voordat daadwerkelijk een bedrijf wordt genaast. Mugabe lijkt uit op zelfvernietiging.

Volgens Morgan Tsvangirai, de leider van de ZTCU en waarschijnlijk Mugabes belangrijkste tegenspeler, maakt de president de rare sprongen van een kat in het nauw. Zijn populariteit is op een dieptepunt. De arme boeren, zijn trouwste aanhangers, hebben een groot tekort aan grond en de herverdeling van het land is nooit goed op gang gekomen.

Tsvangirai vindt de plannen echter ondoordacht en ontoereikend. Ze zijn volgens hem bedacht om de aandacht af te leiden van de diepe economische crisis.

Tsvangirai wijt die crisis aan het politieke systeem, waarin één partij de dienst uitmaakt. Mugabe heeft het socialistische programma uit de jaren tachtig overboord gezet en in de jaren negentig werd de economie geliberaliseerd onder de vlag van het Economische Structurele Aanpassingsprogramma (ESAP). In de praktijk heeft een kleine groep politieke kopstukken zich vergaand verrijkt. Dankzij ESAP, zegt de vakbondsleider.

De familie Mugabe zit via een neef van de president, Leo Mugabe, in zaken. De afgelopen jaren kreeg Leo Mugabe enkele grote opdrachten op een dubieuze manier. De analogie met de familie Soeharto was in de onafhankelijke pers snel getrokken.

Hoe het netwerk van vrienden werkt kwam in juni duidelijk aan het licht, toen het handelsimperium van de zakenman Roger Boka in elkaar klapte. Boka was het symbool van de geslaagde zwarte zakenman. Mugabe stelde hem ten voorbeeld aan het volk. Boka begon als eerste zwarte zakenman een tabaksveiling en zijn veilinghal aan de rand van de hoofdstad Harare zou de grootste ter wereld zijn. De tabakshandel was voordien het exclusieve domein van blanken.

Boka bezat een handelsbank, die de concurrentie aanging met de internationale banken. Toen bleek dat de multimiljonair voor een semi-overheidsbedrijf drie keer zoveel aandelen had verkocht als de bedoeling was. Hij had enorme leningen verstrekt zonder dekking. Veel van Boka's zakenrelaties waren hoge ambtenaren en ministers. Zij bleken zelden hun leningen bij Boka's bank af te lossen.

De economische liberalisering is volgens Tsvangirai mislukt doordat de regering niet besnoeide op de overheidsuitgaven. Er werden nieuwe ministersposten geschapen voor nieuwe kopstukken, zonder dat andere ministers hun baan verloren. Zo houdt Mugabe zijn patronage-systeem in stand. Het gevolg was een enorme inflatie en een rente van gemiddeld 40 procent. Tsvangirai: 'Dat kun je niet hebben, dat vreet de winsten weg en de inkomens van de gewone mensen.'

De werknemers worden het zwaarst getroffen. 'Bovendien brengen de arbeiders 60 procent van de belasting op, want er wordt in dit land door weinigen belasting betaald.'

Een hoge medewerker van de Wereldbank in Harare begrijpt heel goed dat de werknemers vinden dat zij betalen voor de spilziekte van de regering. Het IMF en de Wereldbank botsten keer op keer met de regering omdat de overheidsuitgaven maar niet minder werden. 'De liberalisering van de handel is totaal, maar het begrotingstekort bleef 10 procent van het BNP.'

In 1995 bevroren IMF en Wereldbank de hulp. 'Daarop gingen ze wél bezuinigen. We wilden eind vorig jaar net weer gaan betalen, toen oud-strijders acties begonnen voor een uitkering en Mugabe hen zo maar een afkoopsom betaalde. We zeiden: wacht eens even' En tot juni dit jaar stonden de betalingen weer stil.

Het economisch herstelprogramma heeft de armoede in Zimbabwe vergroot. Anke Milort, een Nederlandse medewerkster van het VN-ontwikkelingsfonds (UNDP) in Harare, spreekt van een neerwaartse spiraal. 'Uit een studie uit 1995 bleek dat 61 procent van de bevolking onder de armoedegrens leeft, gezien de kosten van het levensonderhoud. Met de enorme inflatie van de afgelopen jaren moet dat percentage nu nog hoger zijn. De helft van de beroepsbevolking is werkloos.'

Een half jaar geleden trad een nieuw programma in werking, Zimprest, twee jaar later dan de bedoeling was, dat meer voorzieningen treft voor de arme Zimbabwanen. Volgens Milort is dat een hele verbetering, maar zal Zimprest weinig uithalen als de economische crisis voortduurt: 'Dan blijft het één stap vooruit, tien achteruit.'

Mugabe kan niet veel langer op de oude voet verdergaan, meent Morgan Tsvangirai. De sociale spanning loopt op (Tsvangirai zelf werd in febrari in zijn kantoor door onbekenden bewusteloos geslagen).

De president heeft bijna iedereen tegen zich in het harnas gejaagd. De blanke boeren, die voor het grootste deel van de exportinkomsten zorgen, wachten met investeringen vanwege de onrust over de aangekondigde onteigeningen. Het bedrijfsleven wacht af omdat de rente ondraaglijk hoog is. Buitenlandse investeerders vinden het politieke klimaat te slecht. En zelfs de medewerker van de Wereldbank zegt: 'Eigenlijk vindt iedereen: of de regering moet drastisch veranderen, of er moet een andere regering komen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden