Analyse

Afrikaanse landen wegen hun belangen en kiezen liever niet tussen Rusland en het Westen

In de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is Rusland door een overgrote meerderheid veroordeeld voor de inval in Oekraïne. Maar waarom onthielden veel Afrikaanse landen zich van stemming?

Mark Schenkel
In de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties wordt woensdag de uitslag getoond van de stemming over de resolutie die de Russische inval in Oekraïne veroordeelt. Beeld Getty Images
In de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties wordt woensdag de uitslag getoond van de stemming over de resolutie die de Russische inval in Oekraïne veroordeelt.Beeld Getty Images

De 193 lidstaten van de VN toonden zich woensdag behoorlijk eensgezind: 141 landen stemden voor een resolutie die de Russische inval in Oekraïne scherp veroordeelt. Hoewel de resolutie niet bindend is, wordt haar een symbolische waarde toegedicht: ze laat zien hoe ontzettend weinig sympathie Moskou nog geniet.

Enigszins afwijkend lijkt het stemgedrag van de 54 landen op het Afrikaanse continent, die meer dan een kwart van alle VN-lidstaten vertegenwoordigen en dus flink wat gewicht in de schaal leggen. Maar slechts 28 van de landen gaan mee in de expliciete afwijzing van Rusland. De 26 anderen doen dit niet, en zij vormen meteen de helft van alle landen in de wereld die weigeren Moskou te kapittelen.

Dit betekent niet dat half Afrika nadrukkelijk de kant van Moskou kiest, zo nuanceert Tim Murithi, hoogleraar Afrikastudies aan de Universiteit van de Vrijstaat in Zuid-Afrika. Murithi, samensteller van een handboek over ‘Afrika’s internationale betrekkingen’ bespeurt iets anders: veel Afrikaanse regeringsleiders proberen juist om niet al te zeer ‘een kant te kiezen’ tussen Rusland en het Westen, de twee partijen die in de kwestie Oekraïne lijnrecht tegenover elkaar staan.

. Beeld .
.Beeld .

Murithi verklaart zich nader: slechts één Afrikaanse staat – Eritrea – spreekt zich onomwonden uit tegen de anti-Russische VN-resolutie. Eritrea, dat hiermee in het bijzondere gezelschap verkeert van Belarus, Syrië, Noord-Korea en Rusland zelf, staat dan ook te boek als misschien wel de hardste dictatuur van Afrika. De andere Afrikaanse landen die weigeren om Rusland openlijk af te vallen, kiezen voor een voorzichtiger benadering: 17 van hen (onder meer Senegal, Tanzania en Angola) onthielden zich woensdag van stemming, en 8 Afrikaanse staten (bijvoorbeeld Togo, Kameroen en Burkina Faso) lieten eenvoudigweg verstek gaan.

‘Veel Afrikaanse leiders proberen hun belangen te wegen, ze willen niet al hun eieren in één mand leggen, zoals ze wel zouden doen als ze expliciet één kant kiezen’, aldus Murithi.

De belangen verschillen natuurlijk van land tot land in Afrika, en dikwijls gaat het alleen om wat de machthebbers willen – zij vertolken in Afrika lang niet altijd de wensen van het volk. Misschien spelen militaire allianties met niet-Afrikaanse staten een rol in de afwegingen, of de beschikbaarheid van donorgelden, of misschien ook wel de tekorten aan tarwe die dreigen te ontstaan, omdat uitgerekend tarwe uit de oorlogslanden Rusland en Oekraïne van het grootste belang is voor de voedselvoorziening van menig (Noord-)Afrikaans land.

Interessant hierbij is dat er, ook voor Afrika, door de mondialisering steeds meer valt te kiezen – voorbij zijn de dagen van de Koude Oorlog, toen het kiezen of delen was, met aan de ene kant het Oostblok van de Sovjet-Unie en aan de andere kant het door de VS aangevoerde Westen. Tegenwoordig doen veel Afrikaanse landen zaken met de meest uiteenlopende partners, ‘van Turkije tot en met de Golfstaten en natuurlijk China, dat een grote aanwezigheid heeft opgebouwd’, zo verklaart Murithi waarom Afrikaanse leiders zich misschien niet meer zo snel genoodzaakt voelen zich internationaal aan één partij te committeren.

Westerse hulp

Een van de landen die dit nu toch wel doen, inzake Rusland en Oekraïne althans, is Kenia. In een geruchtmakende toespraak vorige week trok de Keniaanse VN-ambassadeur fel van leer tegen Moskou. Hij verweet Rusland dat het via de bezetting van Oekraïne de grenzen van de voormalige Sovjet-Unie probeert te herstellen, en daartegenover plaatste hij de beslissing van Afrikaanse landen om, na hun dekolonisatie in de jaren zestig van de vorige eeuw, elkaars bestaande landsgrenzen te respecteren. Dat Kenia zo tekeerging is misschien geen toeval: het land is behoorlijk westers georiënteerd en krijgt volop hulp van Amerika in de strijd tegen moslimextremisten uit buurland Somalië.

Een stuk minder eenduidig is Zuid-Afrika, dat tamelijk grote, economische banden met Rusland onderhoudt en – als enige Afrikaanse land – lid is van de zogeheten BRICS, het samenwerkingsverband van ‘opkomende economieën’ waartoe ook Rusland behoort. Afgelopen woensdag besloot Zuid-Afrika zich bij de VN te onthouden van een stem over de anti-Ruslandresolutie, wat lang niet bij iedereen in goede aarde valt. Uitgerekend het regerende Afrikaans Nationaal Congres (ANC), dat ooit vocht tegen de grove mensenrechtenschending die apartheid heette en dat nu leiding geeft aan het meest democratisch georganiseerde land van Afrika, zou leiderschap moeten tonen door stelling te nemen tegen de schending van de Oekraïense soevereiniteit, vindt een flink aantal opiniemakers in Zuid-Afrika. Ook Murithi, die van origine overigens Keniaans is, neigt hiernaar.

Huurlingen Wagner

Tot de andere landen die zich bij de VN op de vlakte hebben gehouden over Ruslands agressie, behoren onder meer Soedan, Mozambique, Mali en de Centraal-Afrikaanse Republiek. Deze landen trokken de afgelopen jaren de aandacht met hun besluit om huurlingen in te schakelen van het Russische bedrijf Wagner Group, dat rechtstreekse banden met het Kremlin heeft. Dat de landen zich vervolgens niet bereid tonen om bij de VN de anti-Ruslandresolutie expliciet te verwerpen, en dat ze in plaats daarvan kiezen voor een ‘stemonthouding’, zal voor Moskou verder geen reden zijn om ’s nachts ook maar ‘een oog minder dicht doen’, denkt Murithi, die al evenmin verwacht dat Rusland erg onder de indruk zal zijn van de 28 Afrikaanse staten die wél stelling hebben genomen tegen de invasie van Oekraïne. ‘Als Moskou één ding duidelijk maakt, is het wel dat het zich momenteel sowieso niets aantrekt van wat anderen vinden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden