Afrikaans vredestichter

Joaquim Chissano (68), ex-president van Mozambique, kreeg vorig jaar de prijs uitgereikt voor goed Afrikaans leiderschap. Gesprek met een elder statesman die uit eigen beweging als president terugtrad....

Joaquim Chissano (68) heeft zich opgesteld naast de draaideur in de monumentale lobby van het Amstel Hotel in Amsterdam, geduldig wachtend tot hij minister Koenders voor Ontwikkelingssamenwerking een laatste hand kan geven.

Zoals hij daar staat in zijn zwarte pak, met zwart, boordloos overhemd eronder en zijn beschaafde sikje erboven, zou hij voor een manager van het chique hotel kunnen doorgaan. Dat past wel bij het imago van bescheidenheid dat hij opbouwde tijdens een leven in dienst van zijn land, Mozambique.

Maar de rollen liggen anders: het is Koenders die in zich in nederigheid naar Chissano heeft gespoed, om zich te laten bijpraten over de laatste ontwikkelingen in Oeganda. De ex-president van Mozambique – hij droeg in 2004 na chttien jaar vrijwillig de fakkel over – bemiddelt namens de Verenigde Naties in een van de bloedigste conflicten in Afrika.

Vorige week donderdag leek het of Joseph Kony, de mysterieuze leider van het Verzetsleger van de Heer, dat al ruim twee decennia wandaden begaat in Noord-Oeganda, eindelijk een vredesakkoord zou tekenen. Maar op het laatst kwam Kony toch niet opdagen.

‘Het was natuurlijk een grote teleurstelling’, zegt Chissano. ‘Tweehonderd mensen stonden klaar in Ri-Kwangba, aan de Congolees-Soedanese grens, inclusief de traditionele leiders van zijn eigen volk, de Acholi. Kony zou komen tekenen, zodat de Oegandese president Museveni daarna zijn handtekening eronder kon zetten in het Zuid-Soedanese Juba. Maar vergeefs. Kony wilde nog opheldering over enkele punten van het conceptakkoord, heette het.’

President Museveni heeft inmiddels schoon genoeg van het getalm van Kony, die al meer bloed aan zijn handen zou hebben dan de leiders van Al Qaida, Hamas en Hezbollah bij elkaar. Hij zou overwegen hem met een militaire operatie uit te schakelen. Maar Chissano ziet het niet gebeuren.

‘Een militaire oplossing is nooit gemakkelijk. De plek in Congo waar Kony verblijft, ligt in de dichtstbegroeide jungle die ik ooit heb gezien. Kony verplaatst zich bewust te voet, om zich gemakkelijker te kunnen verschuilen. Als ik hem bel, krijg ik hem nooit aan de lijn. Hij is te bang dat hij via de satelliettelefoon wordt opgespoord. Ik spreek dan iemand die de boodschap naar Kony overbrengt, die zich misschien twintig kilometer verderop bevindt. Het is alsof je jaagt op een leeuw, maar dan een heel intelligente.’

Tien Geboden

Tien Geboden
Chissano heeft Kony twee keer ontmoet, tijdens eerdere onderhandelingen in het oerwoud. De messianistische leider wilde ooit een bewind in Oeganda invoeren gebaseerd op de Tien Geboden en bezit een harem vol ontvoerde meisjes als echtgenotes, maar hij bleek niet de krankzinnige waarvoor hij meestal wordt versleten.

Tien Geboden
‘De eerste keer dat ik hem zag, was hij bang en opgejaagd. Hij vreesde te worden gearresteerd. De tweede keer straalde hij veel meer zelfvertrouwen uit. Hij kwam rationeel over, hij weet wat hij wil. Kony is zeker niet gek. Dat zou hem ook te veel vrijpleiten van zijn daden.’

Tien Geboden
Na het mislukte overleg vloog Chissano afgelopen week naar Europa, om donderdag in Amsterdam de Evert Vermeer Lezing 2008 te houden. Het is niet meer dan een intermezzo: vrijdag vloog hij terug naar Oeganda. ‘Kony’s eigen bemiddelaar belde me dinsdag: hij had contact met Kony gehad, die nog steeds bereid zou zijn tot vrede. We moeten kijken of hij het dit keer meent.’

Tien Geboden
Chissano zegt tijdens het wachten op Kony veel te hebben gedacht aan de moeizame onderhandelingen met het ook wreed opererende rebellenleger Renamo, dat in de jaren tachtig huishield in Mozambique, toen nog met steun van het Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind.

Tien Geboden
In 1992 tekende Chissano de vrede met Renamo-leider Dhlakama, waardoor een eind kwam aan zestien jaar burgeroorlog. Ook Dhlakama kwam destijds op cruciale momenten niet opdagen.

Tien Geboden
Chissano staat zijn eerste ontmoeting met Dhlakama – anno 2008 een keurige, zij het soms felle oppositieleider – nog helder voor de geest. ‘Dat was in Rome. Ik ontmoette hem in de hotelkamer van de Zimbabwaanse president Robert Mugabe, die was meegekomen. Wil je vrede, vroeg ik hem. Hij zei ja. Daarop zei ik: dan komt er vrede. En toen pas greep ik zijn hand.’

Tien Geboden
Het is vooral dit nooit geschonden vredesakkoord dat Chissano vorig jaar de Achievement in African Leadership-prijs opleverde. De onderscheiding is een idee van de Soedanese multimiljonair Mo Ibrahim, die zijn fortuin vergaarde met het uitrollen van mobiele telefoonnetwerken in Afrika.

Half miljoen dollar

Half miljoen dollar
Afrikaanse leiders die, na voorbeeldig regeren, uit eigen beweging aftreden – nog altijd een zeldzaamheid op het continent – komen voor de prijs in aanmerking. De winnaars krijgen tien jaar lang een half miljoen dollar uitgekeerd, en daarna nog eens 200 duizend dollar tijdens de rest van hun leven. In oktober 2007 kreeg Chissano de prijs toegekend, een maand voordat zijn zoon Nyimpine overleed aan de gevolgen van falende nieren.

Half miljoen dollar
‘Door dat verlies heb ik de prijs niet uitbundig gevierd. Maar het is natuurlijk een grote eer. Het geeft veel voldoening als mensen zeggen dat je je werk goed hebt gedaan.’

Half miljoen dollar
Chissano vindt de prijs belangrijk omdat die Afrikaanse leiders kan stimuleren vrijwillig, langs democratische weg de macht op te geven. ‘Mijn voormalige collega’s waren er trots op dat ik had gewonnen.’

Half miljoen dollar
Een gesprek met Chissano, die alle tijd neemt voor zijn antwoorden, is een duik in een halve eeuw Afrikaanse geschiedenis, die teruggaat tot de koloniale tijd. De kleine, beminnelijke man werd geboren in het dorpje Malehice in de Gaza Provincie, waar hij nu een paar landbouwbedrijven is begonnen. Blanken zag hij in zijn jeugd in de jaren veertig van de vorige eeuw nauwelijks, behalve de Chinese buren, die in zijn ogen ook ‘blank’ waren.

Half miljoen dollar
Glimlachend: ‘We hadden een goede band met ze, hoewel mensen me ervoor waarschuwden dat Chinezen mensen opaten.’

Half miljoen dollar
Zijn vader was een zogeheten ‘asimilado’: tijdens een mondeling examen had hij de Portugese koloniale machthebbers getoond voldoende Portugees te kunnen spreken, en met mes en vork te kunnen eten. ‘Het was vernederend, ja, maar zo’n examen opende deuren naar beter betaald werk en een betere scholing.’

Medelijden

Medelijden
Zoon Joaquim mocht als beloning naar een officiële lagere school, als een van de weinige zwarte kinderen. Een goedbedoelde actie van een lerares daar schiep een beeld van blanken dat hem altijd is bijgebleven. ‘Ze had medelijden met me en wilde me extra eten geven. Ik ging mee naar haar huis, waar ze in de keuken een bord voor me neerzette.

Medelijden
‘Tegelijkertijd gaf ze haar hond een bord eten, ook in de keuken. Ik was dat niet gewend, bij ons bleven honden altijd buiten. Hoe goed de vrouw het ook bedoelde, voor mij voelde het aan alsof ze me zag als een huisdier.’

Medelijden
Later ging hij als eerste zwarte leerling naar een lyceum in Maputo, om vervolgens medicijnen te studeren in Portugal. Daar stelde hij zijn beeld van blanken bij. ‘In Lissabon zag ik tot mijn verbazing dat de blanken daar geen racisten waren. Ze sjouwden daar ook met zakken en liepen achter karren aan, wat ze in Mozambique nooit deden. Omdat de enige zwarten in Portugal studenten of voetballers waren, werden we met respect behandeld, en noemde iedereen ons dokter.’

Medelijden
Hij werd politiek actief, en vluchtte terug naar Afrika, naar Tanzania. Hij trad daar toe tot het Front voor de Bevrijding van Mozambique; het Frelimo dat in 1975 de Portugezen zou verjagen, later het communisme afzwoor en nog altijd regeringspartij is.

Vliegongeluk

Vliegongeluk
Eerst was Chissano hoofd van de veiligheidsdienst van Frelimo, later minister van Buitenlandse Zaken, tot hij president werd in 1986, na het vliegongeluk van zijn voorganger Samora Machel. Uit die tijd, de late jaren zeventig, stamt Chissano’s vriendschap met Robert Mugabe. Frelimo en Mugabes Zanu-beweging deelden dezelfde trainingskampen.

Vliegongeluk
Mozambikanen droegen voor de Zimbabwaanse guerrillero’s wapens en munitie de grens over naar het toenmalige Rhodesië. Mozambique haalde op zijn beurt Mugabe en andere guerrillaleiders in 1979 over het Lancaster House-akkoord te tekenen, dat de onafhankelijkheid van Zimbabwe bezegelde. Chissano was later getuige op het tweede huwelijk van Mugabe.

Vliegongeluk
Vraag Chissano dan ook niet de tegenwoordige problemen in Zimbabwe te veroordelen, of Mugabe al te hard aan te vallen. Er is een economische crisis in Zimbabwe, zegt hij, mede veroorzaakt doordat de onteigening van blanke boeren niet ‘voorzichtig’ genoeg is verlopen.

Vliegongeluk
‘Maar van een politieke crisis is pas sprake als geen van de instituties in het land meer zou functioneren, en dat is niet het geval.’ Krantenberichten dat Chissano in Zimbabwe was om Mugabe te bewegen zijn nederlaag te aanvaarden, verwijst hij naar het rijk der fabelen. ‘Oppositieleider Tsvangirai heeft me wel in een brief gevraagd te bemiddelen, maar ik was al druk in Oeganda.’

Vliegongeluk
Waarom kan hij Mugabe niet wijzen op zijn eigen goede voorbeeld? Ook Chissano had in 2004 niet hoeven af te treden, de grondwet stond hem immers een derde termijn toe. Maar na achttien jaar wilde hij wat anders doen. Mugabe is al 28 jaar aan de macht.

Desertie

Desertie
Chissano houdt zich op de vlakte. ‘De situatie in elk land is anders. Mugabe kan zijn vertrek zien als desertie op een moment dat zijn land veel problemen heeft. Je kunt niet zo maar aftreden in Afrika. Leiders zijn er erg belangrijk, het volk ziet hen als vaders van de natie. In Afrika loopt het niet zoals in Italië, waar een regering aftreedt en alles gewoon doordraait alsof er niets aan de hand is.’

Desertie
In zijn eigen land heeft hij als president, zegt hij, getracht de alom aanwezige corruptie aan te pakken. Daarom kwam het als een schok dat zijn zoon Nyimpine ervan werd beschuldigd betrokken te zijn geweest bij de moord op onderzoeksjournalist Carlos Cardoso in 2000. Cardoso stond op het punt met onthullingen te komen over corruptiepraktijken bij de privatisering van banken. Daarbij zou Nyimpine’s naam worden genoemd.

Desertie
Het is het enige moment dat Chissano bitter klinkt. ‘Als vader vond ik het verschrikkelijk te horen van Nyimpine’s mogelijke betrokkenheid, maar als staatshoofd zei ik dat het recht zijn loop moest hebben, dat alles moest worden uitgezocht, zonder dat ik me ermee zou bemoeien.’

Desertie
Zijn opluchting was groot toen bleek dat tijdens de processen tegen de daders geen bewijzen waren voor de betrokkenheid van zijn zoon. ‘Maar de kranten bleven mijn zoon besmeuren. Zelfs toen hij een niertransplantatie onderging, schreven ze dat hij zich schuilhield in Zuid-Afrika.’

Desertie
Chissano ‘weet zeker’ dat ‘al die leugens’ hebben geleid tot de dood van zijn zoon. ‘Al die stress en hoge bloeddruk verergerden zijn nierproblemen. Hij is veroordeeld door de media, terwijl hij geen eerlijk proces heeft gehad.’

Desertie
Juist de strijd tegen corruptie is een van de zaken waarop Chissano trots is. ‘Onder mijn bewind is het justitieel apparaat hervormd en de training van de politie verbeterd. Het probleem is echter niet de wereld uit. Het dateert al van de koloniale tijd. Als je vroeger een baan wilde, vroegen ze je altijd wie je godfather, je padrinho was. Zonder hem kreeg je geen baan. En dat is, vrees ik, nog steeds de mentaliteit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.