Afrika bloeit, Afrika bloedt

Extremisme, oorlogen en ziekten bepalen het beeld van Afrika. Toch gaat het goed in grote delen van het continent. Verslaggever Wim Bossema onderzocht de twee gezichten van Afrika. Datavisualist Mirjam Leunissen vertaalde de twee Afrika's naar een interactieve kaart.

Zuid-Afrikaanse mijnwerkers staken bij de Marikana-platinummijn, mei 2014. Beeld REUTERS/Siphiwe Sibeko

De biologische markt in de Ghanese hoofdstad Accra bestaat uit een paar kraampjes langs een oprijlaan in een weelderige tuin. De koloniale villa is prachtig gerestaureerd; er zijn alleen natuurlijke materialen gebruikt voor het interieur: steen, hout, stoffen in zachte tinten. Het is een theehuis met een terras, een keur aan verantwoorde theesoorten en biologische cakejes en andere lekkernijen. In de stalletjes verkopen jonge vrijwilligers zelf gekweekte courgettes en andere groenten en fruit, geurkaarsen, een keur aan kruiden, weldadige balsems. Dit is het nieuwe, aangename, welgestelde Afrika.

De klanten zijn net als de verkopers meest jonge Afrikanen; sommigen zijn opgegroeid in Europa en naar Ghana teruggekeerd, anderen hebben gestudeerd in de VS of Europa. Er hangt een typisch 'afropolitische' sfeer.

Het is die sfeer waarbij buitenlandse zakenlieden zich op hun gemak voelen, zegt Yao Graham, directeur van Third World Network, een actie- en onderzoeksgroep in Accra die opkomt voor de armen. Maar als je met de nieuwe welgestelden in de kroeg zit, hoor je ook hun zorgen, zegt Graham: 'Ze zijn bang dat de ebola hier arriveert en alles in de war schopt, ze zijn bang dat de jihadisten vanuit het noorden ook Ghana zullen binnentrekken.'

Beeld Lumine.nl
Ghanese meisjes vermaken zich op het strand van Accra. Beeld Alfredo Caliz/Hollandse Hoogte

Het gewelddadige Afrika

Nog maar net waren we gewend aan Afrika als 'the rising continent' of het beeld lijkt al weer te kantelen. Het nieuws uit Afrika heeft het afgelopen jaar fors bijgedragen aan het dempen van het afro-optimisme.

Volkskrant-correspondent Kees Broere schreef huiveringwekkende reportages uit Liberia, waar moedige maar weerloze burgers de ebola-epidemie proberen te overleven, terwijl de doden op straat liggen. Eerder zocht hij familieleden op van de meisjes die in Nigeria door Boko Haram waren ontvoerd. Een jaar geleden stond hij bij vechtende jongens in de Centraal-Afrikaanse Republiek, die wreedheden hadden begaan in de strijd van milities van uiteenlopende bevolkingsgroepen. Buitenlandredacteur Theo Koelé berichtte afgelopen zomer uit Zuid-Soedan, waar duizenden en duizenden ontheemden in de blubber van opvangkampen wonen, gevlucht voor de gruwelijke moordpartijen door strijders van de twee ruziënde leiders, die samen de nieuwe natie hadden moeten opbouwen.

Geen investeringsklimaat om over naar huis te schrijven. Moeten we het beeld bijstellen? Vormt het gewelddadige Afrika een bedreiging voor het succesvolle, groeiende Afrika?

Bob van der Bijl doet zijn best Nederlandse ondernemers warm te maken voor investeringen in het groeicontinent. Hij is directeur van de Netherlands-African Business Council (NABC), dat bijvoorbeeld handelsmissies organiseert. De missie naar Sierra Leone moest wegens de ebola-epidemie onlangs worden afgeblazen. Merkt hij de laatste tijd huiver bij zijn leden, aarzeling over deelname aan handelsmissies?

Een sloppenwijk in Zuid-Soedan. Beeld Daniel Rosenthal
Een christelijke strijder in de Centraal-Afrikaanse stad Guen. Sinds december zijn gewelddadige clashes uitgebroken tussen christelijke en islamitische milities. Beeld AP/ Jerome Delay
Een strijder in het noorden van Mali. Beeld REUTERS
Een vrouw vlucht voor het geweld van Al-Shabaab in winkelcentrum Westgate in de Keniaanse hoofdstad Nairobi. Beeld AP/Jonathan Kalan

Hartelijke handelsconctacten

'Eigenlijk niet', zegt Van der Bijl, net terug uit de lastige landen Niger en Burkina Faso: 'De ebola heeft meer effect dan het geweld.' Dat is ook wel logisch, want de drama's in Afrika hebben volgens hem de Nederlandse export nauwelijks geraakt. Voor handel met Niger, 'dat toch in het oog van de storm ligt met Boko Haram aan de zuidflank', ziet hij genoeg mogelijkheden. 'Misschien niet meteen investeringen maar toch zeker export. Als je er bent, zie je dat het de goede kant op gaat.'

Met het Malinese bedrijfsleven zijn de contacten gewoon hartelijk doorgegaan, ondanks het conflict in het noorden, zegt van der Bijl, er gingen handelsmissies over en weer. In Kenia, waar Nederlandse bedrijven heel actief zijn, bijvoorbeeld in de land- en tuinbouw, heeft hij niemand gehoord over de risico's, zelfs niet na de aanslag op het winkelcentrum vorig jaar. 'De belangen zijn daar zo groot, die wil niemand in rook zien opgaan.' Vooral de toerismesector is de klos door aanslagen van Al Shabaab, maar daar zitten weinig Nederlandse bedrijven bij.

Naar Zuid-Soedan organiseerde de NABC één keer een handelsmissie, vlak na de onafhankelijkheid, 'maar alle deelnemers zeiden: interessant, maar nog maar even niet'. Dus toen er opnieuw een burgeroorlog uitbrak, brandde niemand zijn vingers.

Van der Bijl ziet veel armoede op straat in landen als Nigeria, maar 'grosso modo gaat het de goede kant op; er is veel meer rijkdom in Afrika dan we weten'. Het bbp van Nigeria en Kenia is onlangs opnieuw onderzocht en berekend en kwam nog veel hoger uit dan de officiële schattingen, zegt hij. De belangstelling van het Nederlandse bedrijfsleven voor Afrika blijft toenemen, ook bij het midden- en kleinbedrijf.

Kleinschalige landbouw in Kenia. Beeld Getty/Thomas Koehler

De smaak te pakken

Angélique Mbundu-Kiyangi is een Congolees-Nederlandse manager en een van de oprichters van het African Young Professionals netwerk (AYP) in Nederland. Zij leidde tot voor kort de Afrika-sectie van het Nederlandse bouwbedrijf Remco en zocht opdrachten in de bouw in Afrika. Onder de Nederlandse Afrikanen met een bedrijfskundige opleiding is veel belangstelling voor zakendoen in Afrika en dat is niet veranderd door de berichten in de media over Boko Haram of ebola, zegt ze.

'Nieuwkomers naar Afrika schrikken misschien van die slechte berichten, maar wij niet. In de media lijkt het of op het hele Afrikaanse continent iedereen honger lijdt en ebola heeft en naar Europa probeert te komen. Maar mijn land, Congo, is al tachtig keer België, zo groot als heel West-Europa; je kunt er een afstand van Amsterdam naar Moskou reizen. Het is toch zoiets als een Afrikaan die tegen een Nederlander zegt: wat erg dat dat vliegtuig van Malaysia Airlines bij jullie is neergestort.'

'Ik ben ervan overtuigd dat de positieve trend zal winnen. Het terrorisme is niet zomaar weg, maar dat is een wereldprobleem.' De bedrijven die eenmaal in Afrika werken, laten zich volgens haar niet meer afschrikken door slechte, generaliserende berichten, maar gaan door als ze de smaak eenmaal te pakken hebben. Ze sprak vorige week nog met een zakenman die net dolenthousiast uit Zambia was gekomen.

De Afrikanen die in de gewelddadige, instabiele regio's wonen, hebben niet veel aan de positieve inschattingen over het merendeel van het continent dat opbloeit. Maar de scheidslijn tussen de twee Afrika's is niet zo scherp als het soms lijkt.

Een school voor vrouwen in Kenia. Beeld Sven Torfinn

Voortdurend contact met de wereld

De Leidse hoogleraar Mirjam de Bruijn onderzoekt hoe mobiele telefonie het leven verandert van Afrikanen die leven op breukvlakken van de twee Afrika's: in conflictgebieden als de Centraal-Afrikaanse Republiek, Mali en Tsjaad. De Bruijn: 'Juist in die regio's waar het zo slecht gaat, zie je dat de mensen die de conflicten meemaken heel inventief worden. Ze gaan niet bij de pakken neerzitten. Hoe houden ze het leven nog leuk?' Ze trok op met een slammeur, een hiphopartiest die gedichten met een politieke boodschap op muziek zet en met zijn clips een groot publiek bereikt in Tsjaad. Jongeren in dorpen die ze bezochten, haalden hem binnen als een ster.

Een van haar studentes deed in maart 2013 onderzoek in Bangui, toen daar de moslimrebellen van Séléka binnentrokken. Ze kon het huis niet meer uit, maar het contact ging niet verloren, zoals voor de mobiele telefoon- en internetrevolutie zou zijn gebeurd. Ze kon bloggen en haar gastvrouw bleef in contact met familie en vrienden via de nieuwe middelen. De Bruijn was afgelopen juni weer in Bangui. De vroegere 'kosmopolitische stad' was nog maar een schaduw van zichzelf, maar de inwoners zijn volgens haar aan het opkrabbelen.

Het onderzoek heeft zich met de contactpersonen verplaatst naar de vluchtelingenkampen. Maar ook daar is het bestaan anders dan tien jaar geleden, zegt De Bruijn: 'De vluchtelingen weten alles, hebben voortdurend contact met de buitenwereld via hun mobiele telefoons.' Ze spreken kennissen en familie in andere kampen en weten het eerst welke gebieden veilig zijn of welke niet. Niet alleen gewapende groepen weten gebruik te maken van de nieuwe media, ook de zwakke groepen. Vluchtelingen kunnen via hun mobieltje bankieren, zegt ze. Ze hebben, ook in dit deel van Afrika, meer greep op hun leven dan vroeger.

Computerles in een klas in Rwanda. Beeld Sven Torfinn

Olifanten op de weg

Het beeld van Afrika als het veelbelovende continent kreeg in Nederland een flinke slinger van hoogleraar Ton Dietz. Als nieuwe directeur van het Afrika Studiecentrum in Leiden liet hij ruim twee jaar geleden de academische scepsis varen en koos voor een positieve framing van het door hem geliefde continent. Hij overdreef zijn optimisme met opzet, zei hij in 2012 tegen de Volkskrant: alle negatieve berichtgeving, die nu eenmaal eigen is aan de nieuwsmedia, ontnam het zicht op de belangrijkste trend: voor het eerst gaat het economisch goed met grote delen van Afrika.

Gelooft Dietz nog steeds dat het groeiende Afrika wint van het gewelddadige Afrika? Dietz: 'Ik ben wel minder optimistisch, maar het ligt eraan naar welke delen van Afrika je kijkt en over welke lengte van tijd. Op de lange duur geloof ik dat het opkomende Afrika niet te stuiten is. De creativiteit groeit, de jongerenrevolutie gaat in hoog tempo voort, een nieuwe generatie met een sterk stedelijke cultuur zorgt voor de opkomst van het continent. Maar er zijn grote olifanten op de weg, zoals nu ebola. Ik schrik ervan dat het zo snel uit hand kan lopen met zulke grote gevolgen, dat economieën zo snel weer kunnen worden kapotgemaakt. Dat is een waarschuwing: er kunnen meer virale ziekten komen die de opbloei van Afrika bedreigen.

'Dat veelbelovende staten weer snel kunnen instorten, heb ik ook onderschat: het oplaaien van geweld in Mali en Zuid-Soedan had ik niet verwacht. Ik kom net terug uit Mozambique en ook daar dreigde een hernieuwde burgeroorlog. Daar zijn nog steeds geen leiders die in staat zijn op cruciale momenten samen te werken en bereid zijn de poet te delen. Ik maak me ook zorgen over Zuid-Afrika onder Zuma, dat kan zo maar een keer exploderen.'

Een VN-konvooi in Kibati, Congo. Beeld AFP/MICHELE SIBILONI

Over vijftig jaar

'Groepen als Boko Haram en Al Shabaab zijn ernstige bedreigingen, geen marginale clubjes aan de rand van de samenleving. Ze hebben grote aantrekkingskracht onder jongeren die zich buitengesloten voelen van de economische opleving. En ze hebben toegang tot veel geld uit de gecriminaliseerde economie.'

Dat is ook een aspect van de groei in Afrika dat volgens hem is onderschat: grote delen van de economie zijn gecriminaliseerd, drugshandel, vrouwenhandel, illegale grondstoffenhandel. De elite die het voortouw neemt bij de groei maakt zich nogal eens schuldig aan 'grootschalige diefstal'.

Toch denkt hij dat over vijftig jaar de welvaart in Afrika veel groter zal zijn. 'Tegen die tijd zijn er drie miljard Afrikanen, van wie naar ik schat 70 procent in steden woont. Het gaat de kant op van de Aziatische megasteden. Ik verwacht dat de elites meer rekening zullen houden met de bevolking om sociale onrust te bedwingen. Brazilië met zijn sociale vangnetten zal een voorbeeld zijn voor landen als Nigeria en Ethiopië.'

Hij ziet ook mogelijkheden voor een welvaartsstaat in de landen die een enorme gasbel hebben: Tanzania en Mozambique. 'Die denken dat ze het Dubai van Oost-Afrika kunnen word en ze zouden best eens gelijk kunnen hebben. Zulke rijke gebieden zullen een grote uitstraling hebben over Afrika.'

Ontspanning in de Angolese hoofdstad Luanda. Beeld REUTERS/Siphiwe Sibeko
Beeld Lumine.nl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden