Afrekenen met superkapitalisme

We moeten welzijn weer boven welvaart stellen

Marcel van Dam

Paul Krugman, de beroemde Amerikaanse econoom aan Princeton University en columnist van de New York Times sprak er in zijn laatste column (Economie, 18 augustus) zijn teleurstelling over uit dat de kredietcrisis tot dusver niet heeft geleid tot een herwaardering van de overheid als interventiemacht op de vrije markt.

Hij verwijst naar het debat in Amerika over de gezondheidszorg, waar met de meest krankzinnige argumenten een publiek systeem wordt bestreden om een evident onrechtvaardig en tekortschietend vrije marktsysteem in stand te kunnen houden. Volgens Krugman laten we in de huidige crisis een cruciale kans lopen. We staan op een keerpunt, maar we kunnen onze draai niet maken.

Wat Krugman voor Amerika beschrijft, gaat ook op voor Europa en Nederland. Er is nog geen echt debat over de betekenis van de ineenstorting van het superkapitalisme en over betere alternatieven gestart.

Verkeerde inschatting
Ik vind dat de analyse van Krugman ook tekort schiet. Hij denkt dat de tegenstelling tussen markt en overheid voortkomt uit een verkeerde inschatting van wat de markt en de overheid voor het volk kunnen betekenen. Ik denk dat het probleem veel breder en veel dieper is.

Met de komst van het neoliberalisme, door Krugman Reaganomics genoemd, is de politiek zelf aan de sloop van het vertrouwen in de overheid begonnen. President Reagan wist het zo pakkend te zeggen: de overheid lost geen problemen op, ze ís het probleem. De idee werd gevestigd dat iedere belastingdollar er eigenlijk een te veel is en dat om die reden de belasting zo laag mogelijk moest worden gehouden. Ook in de meeste Europese landen is dat verhaal er in gestampt, met Nederland in de voorhoede.

Naast doorslaggevende voordelen, vertoont de democratie bij de verdediging van de overheid een groot nadeel. Door de transparantie die democratische controle vereist, wordt ieder foutje dat in de overheidsbureaucratie wordt gemaakt en iedere verspilling die plaatsvindt, uitvergroot en belachelijk gemaakt.

Fouten
In het bedrijfsleven worden ten minste zo veel fouten gemaakt en wordt er ten minste zo veel geld verspild. Ook daar draaien uiteindelijk de consumenten voor op. Maar bedrijven weten die missers heel bekwaam te verbergen.

Belangrijker nog dan het diepe wantrouwen tegen de overheid is het succes dat het neoliberalisme heeft geboekt met het dienstbaar maken van de hele samenleving aan de economie. In de standenmaatschappij werd door de leidende elite arbeid gezien als een noodzakelijk kwaad dat beter kon worden overgelaten aan het gewone volk.

Nu bestaat de ondernemende en bestuurlijke elite uit stresskippen die met elkaar wedijveren hoeveel uur ze wel in de week werken. En het volk wordt aangepraat dat het dat ook zou moeten willen.

Niet sexy
Mensen zijn hun identiteit steeds meer aan hun werk gaan ontlenen. Vraag iemand wat hij doet en hij zal nooit zeggen dat hij in het kerkbestuur zit, in de speeltuin oppast of een paar kinderen opvoedt. Hij zegt wat voor werk hij doet, en als dat niet sexy genoeg is, verzint hij er iets moois bij.

Het primaat van de economie heeft er ook toe geleid dat ons normenstelsel er op wordt aangepast. Succes wordt in geld gemeten en daarom is veel geld verdienen een succes, hoe ook gerealiseerd.

Als gemeenten er in slagen de bijstandsuitgaven te verminderen is die ombuiging om die reden ook gerechtvaardigd. Wat de gevolgen zijn voor de mensen die er het slachtoffer van zijn, vindt niemand meer interessant.

Dwang
De prestatiemaatschappij heeft er toe geleid dat een toenemend aantal mensen niet meer kan voldoen aan de steeds hogere eisen die er aan hen worden gesteld. Met als gevolg dat er op die groep steeds meer drang en dwang wordt uitgeoefend om zich toch zo rendabel mogelijk te maken. Of zich zo geschikt mogelijk voor te doen.

Schoolverlaters die geen werk kunnen vinden, gaan ‘studeren’. Niet omdat ze die ambitie hebben, maar omdat ze niet op hun cv willen hebben staan dat ze werkloos zijn geweest. Een luxe vorm van verborgen werkloosheid.

Afgrond
Afrekenen met het superkapitalisme dat ons aan de rand van de afgrond heeft gebracht, vereist dat we welzijn weer boven welvaart stellen, dat we ons met zijn allen weer verantwoordelijk gaan voelen voor iedereen.

Het vereist van politici dat ze de moed hebben kiezers ervan te overtuigen dat meer geld voor een collectieve dienstverlening onze hele samenleving kan verrijken. Maar waar zijn bij ons de bevlogen politici om dat verhaal er in te hameren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden