Afrekenen met de onbewezen waarheden

Volgende week gaat de honkbalfilm Moneyball in première. Het is mogelijk de eerste en laatste film die het denken over voetbal ingrijpend zal veranderen.

Het kan natuurlijk zomaar anders lopen, maar de donderdag in première gaande film Moneyball zou wel eens de eerste en de laatste honkbalfilm kunnen zijn die uw denken over voetbal ingrijpend verandert.

De film vertelt het waargebeurde verhaal van de Oakland A's, een klein en arm Major League-honkbalteam wiens general manager Billy Beane verbluffend goede resultaten boekte door op een nieuwe manier naar de sport te kijken. Om in perspectief te brengen wat Beane - in de film gespeeld door Brad Pitt - met de A's presteerde: het is alsof de technisch directeur van RKC voor een appel en een ei zeven spelers haalde uit de eerste divisie, die aanvulde met vier spelers uit de eigen jeugd, en vervolgens met die ploeg Europees voetbal haalde. En dat dan vijf seizoenen op rij.

Michael Lewis schreef in 2003 een boek over de manier waarop de Oakland A's dat voor elkaar kregen. Beane had halverwege de jaren negentig een stel schriftjes in handen gedrukt gekregen van Bill James, een nachtportier met een obsessie voor honkbalstatistieken. James had grote delen van de jaren zeventig doorgebracht met bestuderen van die statistieken, en was tot de conclusie gekomen dat veel gangbare opvattingen over honkbal onjuist waren.

'Bill James lezen was een Eureka-moment', zegt Beane (49) via de telefoon vanuit zijn werkkamer in het Oakland Coliseum. 'Wat hij beschreef was ketterij, maar het klonk volstrekt logisch.'

Toen Beane in 1998 general manager werd, besloot hij de A's te leiden volgens Jamesiaanse principes. Als assistent nam hij de 27-jarige Paul DePodesta aan, die zich op Harvard had gespecialiseerd in gedragseconomie, en met name irrationaliteit in menselijke besluitvorming. Zijn ambitie om voor een sportploeg te werken, kwam voort uit zijn studie. Want vrijwel nergens, zo wist DePodesta, nemen zo veel mensen zo veel irrationele beslissingen als in professionele sport. En nergens in de professionele sport werden zo veel slechte beslissingen genomen als in de Major League Baseball.

Statistieken wezen bijvoorbeeld uit dat ploegen met een hoog on base percentage (OBP) - het gemiddeld aantal keer dat een speler per slagbeurt minimaal op het eerste honk komt - veel runs (punten) scoorden. En toch waren er talrijke spelers met een hoog OBP waar Major League-clubs geen belangstelling voor hadden.

Verklaring

De gedragseconomie gaf DePodesta de verklaring. Mensen hebben de neiging om in hun beoordeling van een persoon of prestatie meer waarde toe te kennen aan wat opvallend is (in voetbaltermen: een geweldige vrije trap in de benen hebben) dan aan wat onopvallend is (telkens zo positie kiezen dat je een pass kunt onderscheppen).

In het honkbal was het voor iedereen eenvoudig om te zien of iemand veel honkslagen slaat. Een andere manier om op het honk te komen, is dat de werper vier foute ballen werpt. Traditioneel werd 'vier wijd' gezien als een falen van de pitcher. Maar de statistieken zeiden DePodesta en Beane dat sommige spelers opvallend vaak vier wijd tegen zich kregen. Blijkbaar hadden die spelers het vermogen om van slechte pitches af te blijven - een onopvallende, maar zeer waardevolle eigenschap.

En zo waren er meer aannames en vooroordelen waar Billy Beane de vloer mee aanveegde, ook binnen zijn eigen club.

'Die jongen heeft een lelijke vriendin', zegt een scout in scene van de film waarin Beane en zijn scouts de transferstrategie bespreken. 'En een lelijke vriendin duidt op laag zelfvertrouwen.'

Al deze oude honkbalkennis gooide Beane overboord. 'We probeerden alleen het 'on base percentage' te zien', zegt Beane nu. 'Waar de scouts lelijke vriendinnen zagen, of het overgewicht van een speler, of een vreemde manier van werpen, probeerden Paul en ik te kijken naar dat wat er toe deed: on base percentage.'

Het curieuze neveneffect was dat de A's een ploeg werden met vrij veel dikkige of anderszins afwijkende spelers. Uiteraard stonden op de verlanglijstjes van DePodesta en Beane ook jonge, atletische spelers. Maar die waren zeer gewild; niet om hun hoge OBP, maar omdat ze er fantastisch uitzagen in een honkbaluniform. Beane: 'De spelers die er fysiek niet uitzagen, waren wel betaalbaar.'

Mythen en sagen

Een sport die zo oud is als honkbal zit vol mythes en sagen, zegt Beane. 'Soms kloppen ze, vaak niet. Daar maakten wij dankbaar gebruik van.' Dankbaar waren ook de spelers, een roerend subplot in film en boek, als in werkelijkheid. Het honkbal had hen nooit serieus genomen, tot ze in aanraking kwamen met de A's en hun wetenschappelijke methodes die hen op werkelijke waarde schatten. De World Series won Billy Beane uiteindelijk niet met de A's. In plaats daarvan werd zijn verhaal verfilmd, een 'surreële' ervaring. 'Ik kon er wel mee leven dat Brad Pitt mij ging spelen', grapt hij.

De vraag is wat Beane nog kan bereiken. Honkbal is intussen een rationele, efficiënte sport geworden, waarin clubs met kleine begrotingen zoals de A's vrijwel kansloos zijn. In een recent profiel van Beane in de New York Times zei Michael Lewis, de schrijver van Moneyball, te verwachten dat Beane over een paar jaar een Europese voetbalclub overneemt.

Beane is voetbalfan. In 2003 bezocht hij een wedstrijd van Tottenham Hotspur, en raakte overweldigd door alle emoties. Behalve een geweldige wedstrijd, zag hij ook braakliggend terrein. 'Waar emoties zo'n grote rol spelen, daar worden irrationele beslissingen genomen', zegt hij.

Of Lewis gelijk had, met zijn verwachting? Beane: 'Het is een interessante gedachte. Maar er moet veel gebeuren wil dat ooit gebeuren.'

Indirect heeft hij al invloed op de sport. Analytici en directieleden van clubs als Liverpool, Chelsea en Manchester City zeggen door Beane geïnspireerd te zijn, en de komende weken zal het virus zich naar het Europese vasteland verspreiden. Een boek over honkbalstatistieken lezen voetballiefhebbers niet snel, maar naar films met Brad Pitt gaat iedereen.

De voetballiefhebber zal in de bioscoop de overeenkomsten tussen de honkbal- en voetbalcultuur zien. In voetbalprogramma's verkondigen coaches, journalisten en oud-profs stellig onbewezen waarheden, net zoals hun honkbalevenknieën dat in de film doen. Het lijkt een kwestie van tijd dat gedragseconomen of psychologen de vooroordelen in het voetbal in kaart brengen.

Hoe ouder de sport, hoe traditioneler het denken. 'En voetbal is ongeveer even oud als honkbal', weet Beane. Er is dus werk aan de winkel. Maar met nieuwe inzichten ben je er nog niet, zoals de film aantoont. Velen in de club verzetten zich tegen de nieuwlichterij van Beane, en saboteren het experiment.

Beane: 'Er was nogal wat wrijving, ja. Maar wij hadden in zekere zin geluk dat we een slecht team waren. Dat gaf ons de ruimte om te experimenteren. Als we hetzelfde deden als we altijd deden, waren we onderaan geëindigd. En als we iets nieuws probeerden en het mislukte, waren we ook onderaan geëindigd.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden