Afkeer van verdragen speelt EU parten

Dinsdag beslissen Europese ministers over het handelsverdrag met Canada. Een 'nee' zou een overwinning zijn voor de bonte coalitie van antiglobalisten en eurosceptici.

Waalse boeren bestoken de oproerpolitie in Brussel tijdens een proces tegen het EU-landbouwbeleid een jaar geleden. Beeld BELGA

Vijf jaar is erover onderhandeld, bataljons juristen hebben de tekst vervolgens in twee jaar rechtbankproof gepolijst én er ligt een wettelijk bindende 'verklarende verklaring' om de laatste zorgen bij de burger weg te nemen. Ziehier de beknopte historie van het handelsverdrag tussen de EU en Canada. Een akkoord dat 500 miljoen Europeanen en 35 miljoen Canadezen profijt en welvaart belooft maar mogelijk dinsdag door het Franstalige deel van België (3,5 miljoen inwoners) tot zinken wordt gebracht.

Zijn de Europese handelsministers dinsdagmiddag daadwerkelijk getuige van de Waalse (socialistische) torpedo, dan wordt heel wat meer aan flarden geschoten dan vrijere handel met de Canadezen. Dan verdwijnt de geloofwaardigheid van de EU om überhaupt nog een handelsverdrag af te sluiten en daarmee deels haar bestaansrecht, zeker voor de EU-landen zonder euro. Zoals Europees Commissaris Malmström (Handel) binnenskamers laat weten: 'Canada is het meest Europese land buiten de EU en een van de minst corrupte staten ter wereld. Als we daar geen handelsverdrag mee kunnen afsluiten, met wie dan wel?' De EU maakt zich volstrekt belachelijk als ze hier faalt, meent de Commissie.

De druk op België om toch te tekenen, is dan ook groot. Maandag werd er volop gebeld tussen lidstaten, tussen de Waalse Parti Socialiste en zusterpartijen elders die het verdrag wel willen en tussen de Belgische politieke fracties. Kan de verklarende verklaring - een politieke bijsluiter om bijwerkingen bij voorbaat te ontzenuwen - niet nog iets aangescherpt? Kan België nu niet gewoon instemmen omdat het verdrag toch nog door alle nationale parlementen geratificeerd moet (en afgeschoten kan) worden?

Het zijn echter niet alleen de Walen die zich afkeren van CETA (Comprehensive Economic and Trade Agreement), zoals het handelsakkoord met Canada in het rijke Brusselse afkortingsjargon heet. Het Duits Constitutioneel Hof boog zich er vorige week over, op verzoek van Duitse activisten die vinden dat CETA de bescherming van Europese werknemers en consumenten ondergraaft. Het Hof in Karlsruhe wees de eis van de activisten af (Berlijn mag dus tekenen) maar zette wel een streep door eventueel machtsverlies aan Brussel.

In Spanje, Italië, Frankrijk, Oostenrijk, België, Griekenland, vrijwel overal wordt tegen het handelsverdrag gedemonstreerd. De Tweede Kamer is akkoord maar ook hier is verzet van de SP en GroenLinks. De afkeer in de lidstaten tegen vrijhandelsverdragen - die de Europese sociale en milieuwaarden zouden uithollen en omzeilen - groeit aanzienlijk sneller dan de nationale economieën.

Inmiddels is CETA gegijzeld door de nog omstredener (want omvangrijker) onderhandelingen over een totaalhandelsakkoord met de Verenigde Staten (TTIP). De tegenstanders menen dat CETA een blauwdruk is voor TTIP en dus koste wat het kost moet worden tegengehouden. Als ze dat vandaag lukt, is dat een klinkende overwinning voor de bonte coalitie van antiglobalisten en eurosceptici.

De handelsgesprekken met Canada startten in 2009, voor wie nu terugkijkt een ander tijdperk. Europa stond aan de vooravond van de grootste financieel-economische crisis uit zijn geschiedenis. De werkloosheid steeg in de jaren erna tot recordhoogte en handelsverdragen - Banen! Groei! - waren de zeldzame lichtpuntjes aan de horizon.

Toen de CETA-tekst (1.600 pagina's) in augustus 2014 uitonderhandeld was, staken protesten de kop op. Zelfs aanpassing van de omstreden juridische arbitrage om investeerders te beschermen - waarvoor nieuwe onderhandelingen met Canada nodig waren - bracht daar geen verandering in. De crisis had de aversie tegen de vrijhandel en tegen de EU vleugels gegeven.

Waar de tegenstanders hun argumenten wereldwijd uitventten, hielden de meeste voorstanders zich om electorale redenen muisstil. Een enkeling, zoals PvdA-minister Ploumen (Handel), probeerde het wel met het verhaal van wegvallende in- en exporttarieven en meer groei (1 miljard euro per jaar voor Nederland). Maar Ploumen werd mede getackeld door haar partijgenoten in het Europees Parlement.

'De EU mist leiderschap, dat wreekt zich nu', zeggen boze Commissieambtenaren. Zij wijzen op de laatste Europese top in juni toen Commissievoorzitter Juncker - niet voor de eerste keer - de regeringsleiders expliciet om steun vroeg bij de onderhandelingen over het vrijhandelsverdrag met de VS. Alle premiers en presidenten beloofden die plechtig waarna de handelsministers van Parijs en Berlijn enkele weken later de onderhandelingen eigenhandig in de ijskast schoven. Malmström is er nog steeds pischagrijnig over.

Slagen de handelsministers er dinsdagmiddag niet in om hun Belgische collega mee te krijgen, en daar zag het maandagnacht naar uit, dan belandt CETA op het bordje van de Europese regeringsleiders die elkaar donderdag en vrijdag in Brussel treffen.'Die hebben meer problemen, maar als dit stopt zijn de politieke en economische gevolgen groot. Ik hoop dat ze zich daarvan bewust zijn', zegt een nauw betrokken Commissie-ambtenaar.

Ondertussen tikt de klok door: op 27 oktober is de Canadese premier Trudeau uitgenodigd om het handelsverdrag in Brussel te ondertekenen. 'We hebben het geduld en de flexibiliteit van Canada al danig op de proef gesteld', zegt de ambtenaar. 'Verder uitstel is een regelrechte afgang voor de Unie.'

Hoofdpunten CETA

1. Afschaffen van vrijwel alle (99 procent) resterende douaneheffingen tussen de EU en Canada. Scheelt Europese bedrijven op termijn 600 miljoen euro per jaar.

2. Opengooien van de markten voor elkaars goederen en diensten. Leidt tot jaarlijks 12 miljard euro extra groei in Europa.

3. Europese bedrijven kunnen meedingen naar Canadese overheidsopdrachten, andersom eveneens.

4. Erkenning van elkaars diploma's, certificaten, testmethodes en standaarden.

5. 143 producten (waaronder Goudakaas) krijgen bescherming als streekproduct in Canada om namaak tegen te gaan.

6. De EU en Canada beloven dat het akkoord niet leidt tot aantasting van sociale en milieustandaarden, voedselveiligheid en arbeidsrechten. Ook worden landen niet gedwongen nutsbedrijven te privatiseren of hun zorgstelsels aan te passen.

7. Als het akkoord door de ministers wordt ondertekend, gaat het naar het Europees Parlement. Dat stemt naar verwachting in met CETA.

8. Alle nationale parlementen moeten het akkoord ratificeren, een jarenlange procedure met een ongewisse uitkomst.

9. Tijdens de ratificatie wordt het grootste deel van het handelsakkoord al voorlopig ingevoerd, het speciale (en omstreden) tribunaal voor bescherming van investeerders echter niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden