Afhankelijk van de opperbuikspreker Kremlinwatchen

De Russische president Vladimir Poetin droomt van een Euraziatische Unie. Wie zijn de vrienden die hem helpen die droom te verwezenlijken? Luistert hij überhaupt wel naar iemand?

Zijn de ultranationalist Vladimir Zjirinovski en de communisten aan de macht gekomen in Rusland? Als je de ronkende taal in de Russische media van de afgelopen tijd beluistert, lijkt het of het roodbruine front waarop de nationalisten en de communisten al kort na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie aanstuurden, eindelijk werkelijkheid is geworden.


Oekraïne is, als je de Russische media mag geloven, in handen gevallen van 'fascisten' die erop uit zijn de miljoenen etnische Russen in het land in kampen op te sluiten en uit te roeien. Kranten bezingen de 'bevrijding' van de Krim door president Vladimir Poetin en dromen van het herstel van het 18de-eeuwse Novorossija oftewel Nieuw Rusland, dat zich vanuit Rusland uitstrekte over grote delen van Oekraïne, de Krim en de Zwarte Zeekust. Eindelijk is Rusland begonnen de schade te repareren van de 'grootste geopolitieke ramp van de vorige eeuw', zoals Poetin het uiteenvallen van het Sovjetrijk ooit omschreef.


Ultranationalistische denkers als Aleksandr Doegin, die al jaren aandrong op het heroveren van de Krim, moedigen de antiregeringsbetogers in het oosten van Oekraïne vanuit Rusland aan zich te bewapenen en aansluiting af te dwingen bij het moederland. In zijn broeierige traktaten droomt de socioloog van een Eurazië, een rijk van gemeenschapszin, idealisme en morele zuiverheid in tegenstelling tot het liberale, individualistische en verdorven Westen. Uiteraard is er voor Rusland een leidende rol weggelegd in die toekomstige wereldmacht.


Euraziatische Unie

Poetin lijkt Doegins recepten te volgen. Hij is inmiddels begonnen delen van het oude Sovjetrijk te heroveren. In de korte oorlog van 2008 tegen Georgië maakte hij de pro-Westerse president Saakasjvili voorgoed de regio's Abchazië en Zuid-Ossetië afhandig. Hij heeft de Krim ingelijfd en droomt van een machtige Euraziatische Unie waartoe ook Oekraïne zou moeten behoren, als tegenwicht tegen de Europese Unie.


Maar wie is zijn buikspreker? Naar welke mensen in zijn omgeving luistert de Russische president eigenlijk? Iemand als Doegin? Of schrijft hij zijn eigen scenario voor de Krim, Oekraïne, Rusland en de rest van de wereld? Fluistert Poetin vooral zichzelf in?


Bijna 25 jaar na het verdwijnen van de Sovjet-Unie is wat zich afspeelt achter de muren van het Kremlin nog even onzichtbaar als vroeger.


Toen Poetin begin 2000 in het Kremlin arriveerde, nam hij een aantal vertrouwelingen met zich mee uit Sint-Petersburg. Sommige van de pitertsy, die hij nodig had om de macht van de Jeltsin-clan te breken, behoren nog steeds tot zijn intimi, zoals Igor Setsjin (nu baas van de oliegigant Ros-neft). Maar in hoeverre zij invloed hebben op hun baas, is onduidelijk.


Zeker in het begin leunde Poetin zwaar op de 'Peterburgse maffia', die bestond uit voormalige collega's uit de veiligheidsdiensten - de silovikí (krachtmensen) - en meer liberale figuren, zoals Dmitri Medvedev - de tsivilikí (civielen). De derde pijler onder zijn bewind waren de oligarchen die hun fortuinen aan de dubieuze privatiseringsgolf onder Jeltsin dankten. Maar Poetin leerde hun snel een lesje. Berezovski, Goesinski, Chodorkovski, met iedere oligarch die het waagde zijn politieke macht te betwisten, rekende hij af.


Tegelijkertijd creëerde hij een nieuwe groep oligarchen: sommige van zijn vriendjes uit Sint-Petersburg, zoals de 'spoorwegbaron' Vladimir Jakoenin en Joeri Kovaltsjoek van Rossija-bank, werden binnen enkele jaren schatrijk.


Geleide democratie

In de loop van de tijd hebben de hervormers met behulp van wie Poetin de Russische economie saneerde, steeds meer invloed verloren. De nadruk is meer en meer komen te liggen op het versterken van Ruslands militaire macht en de interne macht van het Kremlin - de 'geleide democratie', het grote project van vice-premier Vladislav Soerkov. Om zijn macht te schragen, heeft Poetin ook de banden met de Russisch-orthodoxe kerk aangehaald. Hervormers zoals voormalig minister van Financiën Aleksej Koedrin hebben in Poetins kring van vertrouwelingen moeten plaatsmaken voor figuren als patriarch Kirill. Medvedev, die als president nog een machteloze poging deed de ramen iets te openen, mag alleen als onderaannemer van Poetin aanblijven als premier.


Waarschijnlijk zullen sommige van Poetins steenrijke vrienden ernstige bedenkingen hebben bij de imperiale ambities die de nationalisten koesteren. Zij hebben het meest te vrezen van de sancties die de westerse landen afkondigen. Kovaltsjoeks bank is al door de VS in de ban gedaan. Maar klagen is er niet bij. Poetin bepaalt hoe de wind waait en in het huidige patriottische klimaat is het riskant voor matiging te pleiten. Afrekenen met een oligarch is een bezigheid die door de Russen altijd zal worden toegejuicht.


Na veertien jaar aan de macht hoeft Poetin niet meer naar zijn omgeving te luisteren: er is in geen velden of wegen een concurrent te bekennen. Hij is onbetwist de opperbuikspreker van Rusland.


Af en toe speelt Poetin met zijn Petersburgse vrienden een partijtje ijshockey. Maar zelfs zijn eigen mensen vertrouwt hij niet, vertelde documentairemaker Igor Sjadchan, zelf een vriend van Poetin, vorig jaar aan Bloomberg. 'Veel mensen uit zijn entourage zullen wraak willen nemen zodra hij aftreedt, omdat ze zo vernederend afhankelijk van hem zijn.'


1. Igor Setsjin

(1960)


Is de directeur van Rosneft, het grootste oliebedrijf ter wereld. Diende begin jaren negentig als stafchef voor Vladimir Poetin, die toen viceburgemeester in Sint-Petersburg was. Vertrok in 1996 samen met Poetin naar Moskou, waar hij verschillende posities bekleedde bij de presidentiële administratie. Volgens de onlangs vrijgelaten zakenman Michail Chodorkovski orchestreerde Setsjin de strafzaken tegen hem en de overname van zijn Joekos-imperium. Setsjin is een KGB-man die vloeiend Spaans en Portugees spreekt. Volgens sommigen dankt hij die kennis aan zijn carrière als wapensmokkelaar begin jaren negentig. Probeert de banden met Cuba aan te halen en de Russische invloed in Centraal- en Zuid-Amerika te vergroten.


2. Patriarch Kirill

(1946)


Is de geestelijk leider van de Russisch-orthodoxe kerk en kent Vladimir Poetin uit Leningrad in de tijd dat hij hoogleraar dogmatische theologie was. Riep in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2012 'iedere gelovige' op te stemmen op Vladimir Poetin 'de redder van het volk'. Onderwerp van veel controverse, al was het maar vanwege zijn privileges en voorkeur voor Zwitserse horloges. De Russisch-orthodoxe kerk heeft een innige verhouding met de Russische staat, hoewel beide grondwettelijk van elkaar gescheiden zijn. De Russische kerk heeft als grootste grondbezitter in Rusland grote economische belangen en is veelvuldig beschuldigd van megalomane corruptie. De Christus de Verlosserkerk in Moskou, waar in 2012 de dames van Pussy Riot een punk-performance organiseerden, is behalve een gebedshuis ook een autowasserette, stomerij en iconenhandel.


3. Vladimir Jakoenin

(1948)


Is de markante baas van de Russische spoorwegen, met ruim een miljoen werknemers een staat binnen de staat. Het bedrijf, inclusief luchtvaartdivisie, vervoert met militaire precisie passagiers en vracht dwars door de acht tijdzones van Rusland. Hij maakt deel uit van het Ozero-gezelschap, de coöperatieve datsja-club buiten Sint-Petersburg waar sinds 1996 veel bekenden van Poetin stukken land kochten. Premier Dimitri Medvedev liet Jakoenin een jaar geleden per decreet ontslaan, een beslissing die hij binnen vijf minuten terugdraaide na een telefoontje van Vladimir Poetin.


4. Gennadi Timtsjenko

(1952)


Is de drijvende kracht achter verscheidene investeringsfondsen en bedrijven. De bekendste, de internationale olie- en gasverhandelaar Gunvor, heeft het offici-ele hoofdkwartier (belasting!) in Amsterdam. Volgens de Amerikaanse sanctielijst is Timtsjenko de bankier van Vladimir Poetin. De president heeft volgens het Amerikaanse ministerie van Financiën 'investeringen in Gunvor en misschien ook toegang tot fondsen' van de bank. Timtsjenko is samen met de broers en judovrienden Arkady en Boris Rotenberg ook de eigenaar van de grootste concertzaal in Helsinki. Door de sancties staan concerten van onder anderen Justin Timberlake en Miley Cyrus op losse schroeven. De zakenman is behalve Russisch ook Armeens en Fins staatsburger en woont in Zwitserland.


5. Sergej Ivanov

(1953)


Raakte in het Leningrad van de jaren zeventig al met Vladimir Poetin bevriend, en werkte tot de val van de Sovjet-Unie op verschillende buitenlandse posten voor de geheime dienst KGB. Toen Poetin in 1998 het hoofd werd van de opvolger van de KGB, de FSB, benoemde hij Ivanov tot tweede man. Die relatie is altijd intact gebleven. Ivanov werd vervolgens secretaris van de veiligheidsraad, minister van Defensie, vice-premier en is sinds 2011 Poetins kabinetschef. Spreekt vloeiend Engels, Zweeds en aardig Frans en is steevast bij ijshockeywedstrijden te zien.


6. Aleksandr Zaldostanov

(1963)


Is de leider van de Nachtwolven, een beruchte motorclub uit Moskou met vertakkingen in heel Rusland en verschillende delen van de voormalige Sovjet-Unie. Komt aan de bijnaam 'Chirurg' dankzij zijn opleiding als arts, maar ook vanwege zijn reputatie als bottenbreker. Had naar eigen zeggen 'altijd al een motor in Sebastopol' staan en was een groot voorstander van de Russische annexatie van de Krim. In strak geregisseerde persmomenten ontmoeten Zaldostanov en Poetin elkaar ten minste eens per jaar. Zo maakt Poetin de buitenwereld duidelijk dat hij ook 'gewone' vrienden heeft en niet alleen maar grijze mannen. Maar alleen pr is het ook weer niet, want de Russische president lijkt intens gelukkig tussen de zware jongens.


7. Anatoli Sobtsjak

(1937-2000)


Op de begrafenis van Anatoli Sobtsjak was een huilende Vladimir Poetin te zien. Volgens kenners was het de laatste keer dat er bij de Russische leider empathie te bespeuren was. Sobtsjak was de eerste democratisch gekozen burgemeester van Sint-Petersburg en wordt gezien als de peetvader van de Russische hervormers. Een flamboyante man, goed spreker en sluwe machtspoliticus. Leerde Vladimir Poetin kennen op de rechtenfaculteit in Leningrad, de stad die Sobtsjak later weer Petersburg liet noemen. Hij gaf Poetin zijn eerste bestuurlijke functie en zijn protegé bleef hem altijd trouw. Toen Sobtsjak uit de gratie viel bij de familie rondom Boris Jeltsin hielp Poetin zijn oude leermeester het land te ontvluchten. Zijn dochter Ksenia Sobtsjak, een televisiester en societyfiguur, had tijdens de anti-Poetinprotesten in 2012 een leidende rol.


8. Vladislav Soerkov

(1946)


Is de 'grijze kardinaal' van het Kremlin, maakte een korte carrière als televisiejournalist en kwam al gauw als chef-staf bij Vladimir Poetin in het Kremlin terecht. Soerkov, zoon van Tsjetsjeense ouders, maar opgegroeid in Rusland, wordt gezien als de man achter de Tsjetsjeense alleenheerser Ramzan Kadyrov. Soerkov is de auteur van het idee van de 'soevereine democratie', een politiek systeem waarin Rusland een zelfstandige politieke koers vaart, wars van buitenlandse inmenging. In zijn kabinet hangt geen portret van Poetin, maar de beeltenissen van Che Guevara, de Amerikaanse rapper Tupac Shakur en dichter Allen Ginsberg. Behalve fictie schrijft hij onder de meisjesnaam van zijn echtgenote ook de teksten voor een bekende Russische rockband.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden