Reconstructie

Afgunst en bonje kost Oost-Groningen miljoenen

Een masterplan moest Oost-Groningen uit het slop halen. Anderhalf jaar later rollen de gemeenten ruziënd over straat. 'Heel triest voor de tienduizend mensen die een baan zoeken.'

Sociale werkplaats Wedeka in Stadskanaal. De medewerkers werken er in een `beschutte werkomgeving' op weg naar een reguliere arbeidsplek.Beeld .

Maandag 18 september begon nog zo voorspoedig. In Andelst, nabij Nijmegen, beklinken snoepfabrikant Look-O-Look en het noodlijdende Oost-Groningse werkvoorzieningsschap Synergon de vestiging van een nieuw inpakcentrum in Winschoten. Werk voor misschien wel driehonderd mensen in een regio waar elke baan telt.

Staatssecretaris Jetta Klijnsma straalt ervan. Eindelijk weer eens goed nieuws, denkt ook Synergon-voorzitter en wethouder van Oldambt Kees Swagerman (SP).

Maar wat hij al vreest, wordt die diezelfde avond nog werkelijkheid. 170 kilometer noordelijker trekt de gemeenteraad van Stadskanaal de stekker uit wat het reddingsplan voor het geplaagde Oost-Groningen had moeten worden - de uitvoering van het Akkoord van Westerlee.

Soms lijkt het de vloek van een streek waar op één stap vooruit vaak twee stappen terug volgen. De mismoedige verzuchting: 'Het is niks en het wordt niks'.

Nijpend

De sociale werkplaatsen Synergon (Winschoten) en Wedeka (Stadskanaal) zijn er de grootste werkgevers. Meer dan drieduizend mensen verdienen er de kost. Niet dat ze allemaal een lichamelijke of geestelijke beperking hebben - hun voornaamste beperking is hun geboortegrond. Sinds de mechanisatie van de landbouw en de teloorgang van de strokartonindustrie is de werkloosheid hardnekkig in de graanrepubliek van weleer. Al decennia stapelen commissies advies op advies. Zonder resultaat.

De situatie wordt in 2014 echt nijpend. De Participatiewet, die in 2015 zal ingaan, betekent voor de sociale werkvoorziening een sterfhuisconstructie. Nieuwe mensen komen er niet in, huidig personeel moet zo veel mogelijk uitstromen naar regulier werk. Kom daar maar eens om in Oost-Groningen, waar het aantal sw-ers in verhouding 3,5 keer groter is dan in de rest van het land. Op loonkostensubsidies wordt ondertussen flink gekort. Gemeenten moeten miljoenen bijpassen.

Dat ziet ook staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Jetta Klijnsma (PvdA). De verwachtingen zijn hooggespannen als ze eind 2014 naar Winschoten komt. Maar een zak geld heeft ze niet meegebracht. Wel een belofte: een commissie onder leiding van partijgenoot Jan van Zijl zal licht in de duisternis zoeken. In de Tramwerkplaats kan SP-wethouder Hennie Hemmes uit Pekela zijn teleurstelling niet verbergen: wéér een commissie. 'Ons acute probleem wordt vandaag niet opgelost.'

Reflex

Vragen om geld uit Den Haag - het is een reflex. Van Zijl wil daar van af. 'Op basis van eigen kracht moet Oost-Groningen zijn potentie en vitaliteit hervinden', luidt de kern van zijn advies.

Op 27 februari 2015 sluiten acht gemeenten, de provincie, het ministerie, vakbonden en werkgevers het Akkoord van Westerlee. Een masterplan voor Oost-Groningen moet het zijn. Een laatste poging. De financieel onhoudbare sociale werkplaatsen Synergon en Wedeka zullen opgaan in een nieuwe organisatie. Die zal zich ook ontfermen over jonggehandicapten en bijstandsgerechtigden. Het moet leiden tot betere samenwerking met onderwijsinstellingen en werkgevers en 60 procent van de sw-ers in 2018 aan regulier werk helpen.

Klijnsma wil 18 miljoen euro bijpassen - mits de gemeenten samen optrekken.

Akkoord van Westerlee

'Met vereende kracht', luidt de ondertitel van het Akkoord van Westerlee. Maar de eensgezindheid is snel verdwenen. Grote gemeenten Veendam en Stadskanaal voelen er weinig voor hun Training- en Diagnose Centrum (TDC) - de eenheid die uitkeringsgerechtigden achter de broek zit en bijschoolt - op te laten gaan in de nieuwe gezamenlijke organisatie. Ook houden ze het liefst hun eigen sociale dienst. Wedeka-gemeenten Stadskanaal en Veendam vrezen bovendien de financiële gaten van het zwakkere Synergon te moeten stoppen. Ze mogen in Oost-Groningen dan in hetzelfde schuitje zitten; om de riemen wordt altijd gestreden.

Een jaar gebeurt er niets. Twee 'gebiedsregisseurs', dijkgraaf Bert Middel en ondernemer Gerard Kremer, moeten de boel begin 2016 weer op de rit krijgen. Op basis van gesprekken met betrokkenen - samengevat in het rapport Kört veur de kop - schetsen ze ontluisterend beeld van de bestuurscultuur ten oosten van Hoogezand. Kinnesinne, afgunst en gebrek aan daadkracht overschaduwen de wil er samen wat van te maken. De gemeentegrens is heilig. Baukje Galama, burgemeester van Stadskanaal, is 'dominant' en 'overlegmijdend'; de We-deka-directeur een 'alleenheerser'.

Naar 7- van de oorspronkelijk gereserveerde 18 miljoen kan de regio dan al fluiten. Gemeenten zijn er niet tijdig in geslaagd samen plannen te maken voor het verbeteren van de arbeidsmarkt.

Historische constante

Bestuurlijke bonje - in Oost-Groningen is het een historische constante. In 1971 beklaagde het comité Noodklok - dat toen wedijverde voor economische verbetering - zich bij premier Biesheuvel al over gebrekkige samenwerking en 'incompetente bestuurders'. Wat Oost-Groningen nodig had, was 'een beul van een kerel' om orde op zaken te stellen. Stakingsleider Fré Meis dwong tenminste nog respect af.

Klijnsma wordt ondertussen ongeduldig. 'Voor 1 augustus moet er een uitvoeringsplan zijn, anders kan Oost-Groningen ook de rest van zijn miljoenen voor de hervorming van de werkvoorziening vergeten. 'Het is nu of nooit.'

Wethouder Francis Boen (PvdA) van Stadskanaal belooft: 'We slaan de handen ineen.' Een kernteam van zes, met hem, Kees Swagerman, de gebiedsregisseurs en de directeuren van de werkplaatsen komt acht keer bijeen. Het resulteert in een afgezwakt compromis: een fusie van de werkvoorzieningsschappen is uit beeld, wel komt er een gezamenlijke bestuurscommissie. De vrees dat Wedeka-gemeenten moeten opdraaien voor de tekorten van Synergon wordt afgedekt. Al dreigt voor Wedeka inmiddels ook een miljoenentekort.

Doodleuk

De gebiedsregisseurs zijn niet helemaal tevreden, maar wel opgelucht: meer zat er blijkbaar niet in.

Tot ze na het weekend Dagblad van het Noorden op de mat vinden. Daarin zegt Boen doodleuk dat hij toch bedenkingen heeft. Een gezamenlijk bestuur ziet hij niet zitten. En het Training- en Diagnose Centrum houdt Stadskanaal liever in eigen beheer.

Middel en Kremer zijn met stomheid geslagen: de wethouders zouden het plan toch vol overtuiging uitdragen? Opnieuw onderhandelen willen ze niet: dit is het, anders stoppen ze ermee.

Collega-wethouder Swagerman ervaart de draai van Boen als 'een dolksteek in de rug'. Hij zette toch ook zijn handtekening?

Ultimatum

De laatste hoop is dan gevestigd op de gemeenteraad van Stadskanaal. Maar als Middel en Kremer een week voor de beslissende besluitvorming raadsleden willen bijpraten, blijkt ook het niet-uitgenodigde college hen op te wachten. Een veeg voorteken: de rijen zijn gesloten.

Tijdens een marathonvergadering de maandag erop steunt de raad in grote meerderheid het college. Er zijn twijfels over de juridische houdbaarheid van een gezamenlijke bestuurscommissie. Het ultimatum van Middel en Kremer wordt opgevat als 'slikken of stikken'. Dat burgemeester Galama is weggezet als onmogelijk mens, zijn ze in Stadskanaal bovendien niet vergeten. Wethouder Boen erkent 'een fout' te hebben gemaakt door in te stemmen met het uitvoeringsplan, maar dat gebeurde 'onder grote druk'.

Kees Swagerman kan zijn teleurstelling een dag later niet verbijten. 'Weer gaan we met elkaar langs elkaar. Heel triest, in de eerste plaats voor de tienduizend mensen die een baan zoeken.'

Niet op deze manier

Een week na Stadskanaal ligt maandag ook Veendam dwars. Samenwerken: natuurlijk. Maar niet op deze manier. 'Wat we weggeven, krijgen we niet meer terug', zegt Christel Knot (Gemeentebelang). Er is eindeloos geschermd met Klijnsma's miljoenen, vindt ze. 'Maar het is een sigaar uit eigen doos. We worden tegelijkertijd keihard gekort.' De VVD houdt de gebiedsregisseurs verantwoordelijke voor 'een slechte film'.

Bert Middel trekt dinsdag zijn conclusie: met zoveel mitsen en maren is er geen uitweg. 'Dit is het einde van het Akkoord van Westerlee. Een trieste dag voor Oost-Groningen.'

Waar ging het mis? Middel houdt het op drie o's: 'Bestuurlijke onmacht, onmin en onvermogen.' Christel Knot, fractievoorzitter van Gemeentebelangen Veendam, is op haar beurt niet te spreken over de 'continue chantage' door de gebiedsregisseurs. 'Dit leek meer op een dictaat dan op regie. Wij zijn ook voor betere samenwerking, maar wel onder bepaalde voorwaarden. Er zijn maar twee mensen die de stekker uit het akkoord trekken, en dat zijn de gebiedsregisseurs.'

Kan Oost-Groningen fluiten naar Klijnsma's miljoenen? De staatssecretaris houdt haar kaarten nog even tegen de borst. Swagerman en Middel hopen op haar gratie voor een plan B van welwillende gemeenten, gericht op het versterken van de regionale economie.

'Als je ziet waar het geld tot nu toe heen is gegaan', verzucht Swagerman, 'dan zijn vooral adviesbureaus er beter van geworden.' Maar meer nog dan om de miljoenen was het te doen om eendracht - en die lijkt verder weg dan ooit. 'Er is niemand meer', zegt Middel, 'die met de vuist op tafel slaat. Zoals Fré Meis dat kon.'

Stadskanaal en wethouder Boen hebben ondanks herhaalde toezeggingen afgezien van een reactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden