Afghanistan cruciaal voor voortbestaan NAVO

Wat is het geval? Afghanistan is voor de NAVO een test case, zoals de Nederlandse NAVO-baas Jaap de Hoop Scheffer al sinds zijn aantreden verkondigt. De alliantie speelde een bijrol in de Amerikaanse oorlog na 9/11 in Afghanistan en het raakte diep verdeeld door de oorlog in Irak.

Maar in het kielzog daarvan nam de NAVO, op Amerikaans aandringen, een belangrijke rol op zich in de stabilisering van Afghanistan. Het vestigde een bescheiden militaire aanwezigheid in de hoofdstad Kabul, die het langzaam en met veel moeite uitbreidde naar het noorden en westen van het land.

Zo is Afghanistan de plaats geworden waar de NAVO moet bewijzen dat zij er nog toe doet, als centrale link tussen de Europese bondgenoten en de Verenigde Staten. Het is een militaire ambitie met grote politieke implicaties. Binnen de Amerikaanse regering bestaan grofweg twee kampen over samenwerking met bondgenoten.

Het ene kamp, dat de toon zette sinds de aanslagen van 11/9 en dat veel aanhangers heeft in het Pentagon, trok uit de Kosovo-oorlog (1999) de conclusie dat de kosten van bondgenootschappelijk optreden hoger zijn dan de baten. De Europeanen zouden in die oorlog geringe militaire bijdragen hebben gekoppeld aan maximale politieke hoofdbrekens, niet een recept dat voor herhaling vatbaar is. En dus werden bondgenoten niet in Brussel maar in een trailerkamp in Florida uitgenodigd hun bijdragen aan de oorlog tegen terrorisme - op Amerikaanse voorwaarden - aan te bieden.

Het andere kamp, dat sinds de herverkiezing van president Bush aan gezag heeft herwonnen, meent dat op de lange termijn Bush' oorlog tegen terrorisme niet gewonnen kan worden zonder hechte banden met de Europese en andere bondgenoten - en vindt dat hierin meer moet worden geïnvesteerd. Deze stellingname zet de toon sinds Bush herkozen is en sinds het Pentagon zelf tegen de eindigheid van zijn strijdkracht begint op te lopen.

In de Europese landen die tegen de Irak-oorlog waren zijn de diplomatieke vleierijen van het afgelopen jaar met de nodige scepsis ontvangen: niet als een diplomatieke opening, maar als cynische uitnodiging de troep te helpen opruimen die de Amerikanen er zelf van gemaakt hebben.

Maar de NAVO-missie in Afghanistan heeft een aparte status in dit transatlantische mijnenveld. Het belang van de operatie wordt door alle landen met de mond beleden - en dat hier ook een Europees belang in het geding is ontkennen weinigen. Maar vertaalt deze consensus over Afghanistan zich ook in een geloofwaardig NAVO-optreden in het broze, nog uiterst instabiele land? Dat is de hamvraag, en de enige die uiteindelijk in Washington telt.

De VS hebben het afgelopen jaar de kwestie op scherp gezet door aan te dringen op de gefaseerde uitbreiding naar het gevaarlijker Zuid- en Oost-Afghanistan. Behalve de uitvoerbaarheid van de operatie, zitten aan de uitbreiding van ISAF veel haken en ogen. Zo willen de VS hun klopjacht op Taliban-restanten in Operatie Enduring Freedom (waar verschillende bondgenoten, ook van buiten de NAVO, aan bijdragen) fuseren met de NAVO-operatie, maar dat stuit op bezwaren van West-Europese landen die de risico's voor hun troepen zien toenemen naarmate die geassocieerd worden met de robuustere missie van de Amerikanen. En dus voorziet het huidige operatieplan in een 'dubbele sleutel' in de NAVO-missie: de onderbevelhebber van ISAF zal tevens gelieerd zijn aan Enduring Freedom om ervoor te zorgen dat de operaties elkaar niet in de weg lopen.

Daarbij is nog de controverse rond de Amerikaanse behandeling van Afghaanse en andere gevangenen gekomen - en hun vermeende vervoer middels 'CIA-vluchten' via Europese landen. Human Rights Watch maakte zelfs gewag van geheime kampen in Europa waar deze gevangenen aan de tand gevoeld zouden worden. Hoewel De Hoop Scheffer beklemtoont dat dit probleem absoluut niet speelt in de NAVO-missie, omdat daarin over de behandeling van gevangen heldere afspraken zijn gemaakt, is de kwestie bijvoorbeeld in Nederland wel een rol gaan spelen in de besluitvorming. Minister Bot zegde dinsdag toe in de Tweede Kamer dat hij de kwestie in Brussel opnieuw zal aankaarten bij zijn Amerikaanse collega Rice.

Van doorslaggevend belang echter bij de vraag of de NAVO in heel Afghanistan een serieuze rol kan gaan spelen, is de vraag of de omstandigheden ter plaatse ernaar zijn dat de NAVO die naar zijn hand kan zetten. Is heel Afghanistan rijp voor deze robuustere NAVO-missie of loopt de alliantie, geforceerd door Amerikaanse militaire problemen in Irak, in een strategische valkuil? Kunnen de bondgenoten genoeg middelen en doorzettingsvermogen opbrengen om deze taak voor langere tijd te vervullen, ook bij tegenslagen? En zijn de regeringen en parlementen van de landen in kwestie - en de publieke opinie - wel voldoende overtuigd van de noodzaak ervan om niet weg te rennen als de eerste slachtoffers betreurd worden?

Het Europese deel van de NAVO beantwoordt deze vragen vooralsnog negatief. Tot dusver hebben Canada, Groot-Brittannië en (niet NAVO-lid) Australië zich gemeld voor Zuid-Afghanistan en is Nederland het enige continentaal Europese land dat zijn vinger opstak. Andere Europese partners kijken liever eerst de kat uit de boom in veiliger gebieden in Afghanistan. Het zal in Washington de gedachte versterken dat van de Europeanen, behalve eisen over medezeggenschap, weinig te verwachten valt -- of dat nu binnen of buiten multilaterale kaders is.

Door zijn vinger op te steken - en later weer te gaan twijfelen - heeft Nederland zich bewust of onbewust gemanoeuvreerd op een scharnierpunt van de 'nieuwe NAVO': een alliantie die werkt - of niet. Dat is een ambitieuze taak voor een klein land dat wel over moderne spullen beschikt maar gespeend is van een noemenswaardige militaire traditie.

Arnout Brouwers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden