Afghanen klem tussen olie en drugs

De combinatie van een zwakke overheid en olie in de grond kan desastreus uitpakken. Dat blijkt in Afghanistan. Toch doet het Westen vooralsnog weinig aan het optuigen van noodzakelijke structuren....

Afghanistan is een economische ruïne. Het land rust op wankele pijlers: de belofte van olie in de grond en het marktleiderschap in de smokkel van opium.

Het eerste bracht het land vooral oorlog, waardoor de handel werd verstoord en eenderde van de Afghanen - hersens en werkkracht - het land ontvluchtte. Het tweede vertaalt zich in niet-bestaande - want illegale - inkomsten, waar het overgrote deel van de bevolking weinig van terugziet. Tussen beide wankele pijlers stroomt de potentiële welvaart weg en wordt de bevolking gemangeld.

'Gegevens over de Afghaanse economie? Die bestaat niet', zegt een woordvoerder van het Londense kantoortje van de Afghan National Credit & Finance Bank.

De luttele gegevens die wel voorhanden zijn, beschrijven armoede: een inkomen van 800 dollar per hoofd van de bevolking per jaar, vooral bij elkaar verdiend met het houden van schapen en het prepareren van huiden.

Het land is een afvoerputje in een toch al berooid gebied, met twee gemeenschappelijke kenmerken: zwakke overheden en olie of gas in de grond.

Turkmenistan en Oezbekistan zitten op enorme olievoorraden, net als Irak en Iran. Toch vertaalt dat zich niet in welvaart voor velen. Al is de armoede, met inkomens van twee- tot drieduizend dollar per hoofd van de bevolking per jaar, niet zo diep als in het Afrika van beneden de Sahara, waar de allerarmste landen ter wereld liggen.

De bevolking wordt gemangeld tussen partijen op zoek naar olie en mist een sterke overheid of een onafhankelijke rechterlijke macht die in staat is hen te beschermen.

Waar de olie nog niet geëxploiteerd wordt, zoals in Afghanistan, is een niet-functionerende overheid niet in staat om het potentieel aan te wenden ten gunste van de bevolking. Waar de olie wel uit de grond wordt gehaald, zoals in Irak, heeft een niet-functionerende rechtstaat er, samen met de Westerse boycot tegen het regime van Saddam Husein, toe geleid dat er onder grote delen van de bevolking armoede en honger heerst.

De oorlog tegen Iran in de jaren tachtig kostte naar schatting van de CIA 100 miljard dollar, vooral doordat oliefaciliteiten werden vernietigd.

Het hardst werd het land getroffen door de internationale economische sancties die volgden op de bezetting van Koeweit en de daaropvolgende bevrijding door een alliantie onder leiding van de VS in 1990.

Waar Irak voorheen 95 procent van zijn buitenlandse valuta verdiende met de export van olie, mag het sinds 1996 onder het olie-voor-voedsel programma van de Verenigde Naties kleinere hoeveelheden olie exporteren, in ruil voor voedsel en medicijnen.

Het overheidsbeleid verergert de zaak: veel geld gaat naar het omvangrijke militaire apparaat, de veiligheidsdiensten en naar vrienden van het regime.

De met ontwikkelingsdollars strooiende donoren hebben weinig structurele aandacht gehad voor het bouwen van een fatsoenlijk functionerende overheid in Afghanistan en de omringende regio. Het antwoord is altijd noodhulp geweest, in de vorm van voedsel, vaccinatieprogramma's en het verwijderen van landmijnen.

Ook nu wordt weer extra noodhulp in Afghanistan gepompt. Nu er 'een humanitaire crisis dreigt', trommelde de Duitse overheid donderdag inderhaast donoren op, om zo'n 150 miljoen dollar voor noodhulp bijeen te schrapen. Het geld zal onderdeel uitmaken van een door de Verenigde Naties op te tuigen hulppakket voor voedsel, tenten, water en ontwikkelingswerkers, zo lichtte de ondersecretaris-generaal voor humanitaire zaken Kenzo Oshima van de Verenigde Naties donderdag toe.

Noodhulp is het brandblusgeld van de internationale gemeenschap, eenmalige giften, vaak in de vorm van eerste levensbehoeften. Nog steeds wordt veel noodhulp gegeven.

Maar het inzicht in de ontwikkelingswereld is tegenwoordig dat een land niet kan functioneren zonder goed werkende overheid. Deze moet een begroting opstellen en belasting innen. Daarnaast moet er een onafhankelijke rechterlijke macht zijn die toeziet op het naleven van afspraken . Zonder deze voorwaarden slurpen corruptie en inefficiëntie alle andere vormen van ontwikkelingshulp op.

Aan Afghanistan, en het hele omringende gebied, gaat de jongste trend in ontwikkelingssamenwerking voorbij: eerst ambtenaren sturen om aan overheidsambtenaren te leren hoe je een begroting opstelt, hoe je belastingen int. 'Instituties bouwen' is sinds vorig jaar een nieuw speerpunt van beleid in de Europese Unie, verreweg de grootste donor in de Derde Wereld.

De verantwoordelijke Eurocommissaris Poul Nielson vult er speeches en programma's mee, maar in de praktijk is één man - een Britse Commissie-ambtenaar weggestopt op de zesde verdieping in de kantoorkolos van het directoraat-generaal ontwikkelingssamenwerking in Brussel - verantwoordelijk voor het speerpunt 'instituties bouwen'. Hij werkt aan een rapport waarin aanbevelingen komen te staan voor institution building.

Eén land uit de regio hoopt economisch te profiteren van de huidige crisis. Pakistan kreeg de toezegging van de Verenigde Staten dat een deel van zijn buitenlandse schuld wellicht wordt kwijtgescholden, in ruil voor de steun aan de VS in de strijd tegen het terrorisme. Pakistan gaat gebukt onder een astronomische buitenlandse schuld van 38 miljard dollar. Eerder dit jaar deed het land een dringend beroep op de Verenigde Staten om een deel van haar uitstaande leningen af te schrijven, aangezien de last van de te betalen rente over de schulden 'ondraaglijk' was geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden