Reportage

Afgedankte turner slaapt in kartonnen doos

Per jaar jaagt het Chinese staats-sportsysteem zesduizend atleten weg. Te oud, te slecht of geblesseerd. Velen raken aan de bedelstaf.

Oud-turner Zhang Shangwu verkoopt armbandjes bij de metro, een verkapte vorm van bedelen.Beeld WassinkLundgren

Het is jaren geleden dat oud-turner Zhang Shangwu (33) een sportschool van binnen zag, maar indrukwekkende spierballen heeft hij nog steeds. Dat komt doordat hij elke dag langdurig op zijn handen staat: zo probeert hij in de Pekingse metro belangstelling te trekken voor zijn handeltje in armbandjes.

Met deze verkapte vorm van bedelen houdt de voormalige kampioen aan de ringen zich in leven. 'Ik ben niet de enige. Bijna alle voormalige topsporters hebben moeite om rond te komen.'

Als 9-jarige boerenjongen kwam Zhang terecht in de sportschool van de provincie Hebei. China heeft duizenden van zulke staatssportscholen, waar zo'n 250 duizend atleten niets anders doen dan trainen. 'Je leert er niets, behalve een topprestatie leveren. De overheid bepaalt alles: hoe laat je naar bed moet, wat je eet, hoe vaak je je ouders ziet en aan welke wedstrijden je meedoet. Zelf nadenken hoeft niet. Ik heb het grootste gedeelte van mijn leven geïsoleerd van de samenleving in een sporthal doorgebracht', zegt Zhang.

Aldus ontwikkelde hij zich tot de Chinese Epke Zonderland. Nadat hij in 2001 twee keer goud op de Universiade had behaald, werd hij klaargestoomd voor de Spelen van Athene in 2004.

Slechts een op de negenhonderd sporttalentjes in het staatssportsysteem bereikt de Olympische Spelen. Degenen die China daar vertegenwoordigen, worden als een mislukking beschouwd als ze geen gouden medaille mee naar huis nemen, aldus Zhang en andere gepensioneerde sporters. Laat staan sporters die voortijdig sneuvelen door een blessure, zoals Zhang.

Oud-turner Zhang Shangwu probeert met een handstand aandacht te trekken voor zijn handel in de Pekingse metro.Beeld WassinkLundgren

Kartonnen doos op straat

'Ik had eerder gezien hoe een tafeltennisspeler die wegens een blessure met pensioen ging, met niets werd weggestuurd. Daarna was ik altijd bang dat mij zoiets zou overkomen. Ik heb mijn achillespees met trainen bezeerd. Zodra ik die knak hoorde, wist ik het. Mijn leven is voorbij.' Hij kreeg 5.000 euro schadevergoeding van de staat, daarmee moest hij zichzelf redden.

Per jaar stoot het staatssportsysteem zesduizend atleten af. Omdat ze te oud zijn, kampen met blessures of net niet goed genoeg zijn. 40 procent van die afgedankte sporters vindt geen werk. 'Ik probeerde het ene baantje na het andere, maar ik was nergens geschikt voor. Ik kon ook niets: ik heb nooit Engels geleerd en kan niet met computers omgaan.'

Zhang zakte weg in een spiraal van kleine criminaliteit, gevangenisstraf en aanvaringen met de politie. Hij slaapt in een kartonnen doos op straat. Als het te koud is, brengt hij de nacht door met zijn hoofd op een tafeltje onder het tl-licht van McDonald's die vierentwintig uur per dag open is. Toen hij in 2011 bedelend werd ontdekt bij een metro, had dat een schok in de Chinese samenleving tot gevolg.

De armbanden die Shangwu verkoopt plus een foto uit zijn glorietijd.Beeld WassinkLundgren

Megasterren

Het grote publiek kent vooral de successen van megasterren die na hun sportieve hoogtepunt een tweede carrière beginnen. Zoals basketballegende Yao Ming, die het geld dat hij met zijn vele sponsorcontracten heeft binnengehaald nooit meer uitgegeven krijgt. Of drievoudig medaillewinnaar Li Ning, die na zijn turnloopbaan een populair sportkledingmerk op poten zette.

De mindere goden bleken het hoofd nauwelijks boven water te kunnen houden, ontdekten journalisten die naar hen op jacht gingen. Zo houdt een turnechtpaar zich in leven met de verkoop van popcorn. Een kampioene gewichtheffen schrobde tegen betaling ruggen in een badhuis, tot ze een lening kreeg om haar eigen stomerij te beginnen.

Het lot van die sporters heeft het debat aangezwengeld over de zwarte kanten van de Chinese goudenmedaillefabrieken. Vroeger werd er nauwelijks kritiek geleverd op het systeem dat de Chinese sportprestaties vanaf 1980, toen het land na een uitsluiting om politieke redenen weer meedeed met de Olympische Spelen, tot het absolute topniveau had gebracht.

Liever universitaire studie

Een sportief kind kon een heel gezin uit de armoede sporten. Van voedsel tot kleding tot slaapzaal: wie op de staatssportschool zit, leeft op kosten van de staat. Die gaf ouders een financiële tegemoetkoming. Sporters die eer voor het vaderland wonnen, mochten 35 procent van het prijzengeld houden.

Dat was vijftien jaar geleden heel wat, maar de snelgroeiende Chinese economie heeft tegenwoordig meer mogelijkheden. Ouders denken drie keer na voordat ze hun enige kind aan de staatssportschool afstaan: een universitaire studie staat in hoger aanzien en biedt meer kansen op een baan. Dat voelen de sportscholen: ze hebben minder jonge aanwas.

Van de 3.687 Chinese hofleveranciers voor de Olympische Spelen zijn er nog 2.183 over. Die moeten veranderen door meer aandacht te besteden aan gewoon onderwijs. Zhang Shangwu herinnert zich dat hij wekelijks slechts vijf lesuren algemene ontwikkeling kreeg, de rest van de tijd hing hij in de ringen.

Meedogenloos

Het meedogenloze regime, dat kinderen niet toestond de school te verlaten, moet menselijker worden. Het doorvoeren van deze in 2010 afgekondigde hervormingen is 'pijnlijk', aldus Sheng Maowu, hoofd van een sportschool in Shanghai tegen persbureau Reuters. 'Sinds 2012 weigeren we atleten die hun universitair toelatingsexamen niet halen. Maar de heersende gedachte is toch dat studeren en trainen niet samengaan - hoe verkeerd dat uitgangspunt ook is.'

Oud-sporters komen zelf in actie om minder fortuinlijke collega's een steuntje in de rug te geven richting arbeidsmarkt. Met steun van het Internationaal Olympisch Comité en het Rode Kruis is een 'Kampioenenfonds' opgericht, een liefdadigheidsclub die gepensioneerde atleten helpt met stages en cursussen.

Minder officieel is de vorig jaar gelanceerde Gezondheidsmall. Deze app brengt sportliefhebbers, scholen en bedrijven in contact met 150 duizend atleten, trainers en oud-sporters, in de hoop dat ze elkaar vinden en iets aan elkaar hebben. Die initiatieven zullen Zhang Shangwu niet helpen, zegt hij. Hij heeft een strafblad en is zo gefrustreerd, dat hij het bij geen enkele baas uithoudt.

Oud-turner Zhang Shangwu.Beeld WassinkLundgren

Zhang is een typisch product van de ouderwetse planeconomie van het Chinese staatssportsysteem: hij kan niets anders bedenken dan dat de staat hem in leven moet houden.

Nu teert hij op zijn trieste levensverhaal. Elke vier jaar, als de Chinese delegatie richting de Spelen gaat, zoeken journalisten hem op. Dat levert een lunch en een paar tientjes beltegoed op.

'Gepensioneerde atleet!', roept Zhang vanaf zijn kleedje uit in de metro Tiantandongmen. Hij masseert zijn kuiten, die door de blessure snel stijf worden. 'Straks komt de politie en moet ik me snel uit de voeten maken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden