Affiche voor theater is een kunstje op straat

'Een voorstelling duurt drie uur, de plot bestrijkt een jaar of tien, over de tekst denkt de schrijver een jaar of twee na- en dat moet in een beeld samengevat'....

Wie deze week iets te regelen heeft op het Amsterdamse Stadhuis, zal zich in de Lange Houtgang, nabij de loketten van de Burgelijke Stand, in een museum wanen. Keurig ingelijst hangt aan de wand een serie afbeeldingen. Maar de bruid in spé zal zich toch even achter de oren krabben bij het zien van een stevige omhelzing tussen Brigitte Bardot en Alain Delon. De priemende blik van componist Arnold Schönberg zal menig wanbetaler op weg naar de kassa van het gemeentelijk gasbedrijf doen huiveren.

Bardot & Delon? Schönberg? In het Stadhuis annex Muziektheater wordt een selectie van Nederlandse theateraffiches van het afgelopen seizoen getoond. Daaronder bevinden zich de tien genomineerden voor de Nederlandse Theateraffiche Prijs 1995, die maandag wordt toegekend aan de ontwerper van het best vormgegeven affiche.

Deze prijs, voor het eerst in 1992 uitgereikt, is een initiatief van het Theater Instituut Nederland (TIN) in Amsterdam, dat de affiches sinds jaar en dag archiveert. 'Jarenlang hingen ze op zolder, maar met het oog op het behoud bewaren we de affiches voortaan in mappen met vloeipapier,' zegt Maike Hendriks, mediumspecialist affiches bij het TIN. Er wordt hard gewerkt om de collectie voor het publiek toegankelijker te maken. 'Van elk affiche wordt een video-opname gemaakt. Een bezoeker van de bibliotheek kan dadelijk met een paar handelingen op de computer alle Nederlandse Hamlet-affiches onder ogen krijgen, met daarbij de jaartallen, de opdrachtgevers, de ontwerpers, de afmetingen.'

In totaal zijn inmiddels dertienduizend affiches geregistreerd, ongeveer de helft van de collectie. Jaarlijks krijgt Hendriks zo'n duizend affiches toegestuurd, waarvan ruim vierhonderd in de collectie belanden. 'Daartoe behoren in elk geval de affiches van de rijkere instellingen. Want zo simpel is het: hoe meer geld, hoe beter de uitvoering.'

Toneelgroep Amsterdam (TGA) is zo'n gezelschap dat een aanzienlijk bedrag voor de publiciteit kan vrijmaken. Bij oprichting van de groep in 1989, trok artistiek leider Gerardjan Rijnders als vormgever Anthon Beeke aan. Beeke, in 1993 winnaar van de Theateraffiche Prijs en dit jaar met twee affiches genomineerd èn jury-lid: 'Rijnders en ik, dat is toch een beetje het Pietje Keizer-Johan Cruyff gevoel. Zonder al teveel woorden te gebruiken voelen wij elkaar aan, al vijftien jaar lang.'

Beeke's theateraffiches zijn krachtige metaforen, beelden waarin de ontwerper de thematiek van het aan te kondigen toneelstuk uitdrukt. 'Na lezing van het stuk praat ik altijd even met de regisseur.' Ook een gesprek met de dramaturg hoort bij de voorbereiding. Daarna gaat Beeke, die zijn inspiratie opdoet bij beeldend kunstenares Cindy Sherman, maar ook bij multinationals als Sony en Nike, aan de slag. 'Ik zeg altijd: de regisseur doet zijn kunstje in het theater, ik doe het mijne op straat.'

Beeke krijgt alle ruimte. Voor de grote produkties van TGA kan hij beeld-affiches ontwerpen waarop hij behalve de gezelschapsnaam, titel en schrijver van het stuk, geen nadere informatie hoeft te verwerken. Want daarvoor heeft TGA een apart, ook door Beeke ontworpen, letter-affiche. 'Omdat taal op straat niet werkt, zijn we bij deze werkwijze terecht gekomen. Als je tekst en beeld combineert, wordt het beeld weggedrukt, ontstaat er een compromis.' Het verdelen van beeld en informatie over twee affiches, die in de stad als combinatie op de driehoeksborden wordt geplakt, vindt Beeke ideaal. 'Ik kan met een beeld een gelijk gericht publiek aanspreken, mensen die in dit soort toneel geïnteresseerd zijn. Terwijl de groep op het letter-affiche de namen van de regisseur, de acteurs, de ontwerpers en wie al niet kwijt kan.'

Bevreesd dat er een gat ontstaat tussen zijn beeld-affiche - 'een intuïtieve benadering van het toneelstuk' - en de voorstelling, is Beeke niet. 'Ik zoek een metafoor voor de gedachte in het stuk. Die tracht ik vervolgens in een foto te pakken. Dat is een hoge inzet. Een voorstelling duurt drie uur, de plot bestrijkt een jaar of tien, over de tekst denkt de schrijver een jaar of twee na - en dat moet in één beeld samengevat.'

Dat zijn interpretaties niet altijd in de smaak vallen, weet Beeke. Zo werd hij in 1981 het mikpunt van de vrouwenbeweging, omdat hij op een affiche voor Shakespeare's Troilus en Cressida het achterwerk van een zich bukkende vrouw afbeeldde, opgetuigd als een paard, compleet met als vacht beschilderd te voorschijn piepend schaamhaar en een boven de bilspleet bevestigde paardestaart. 'Een provocatief beeld, maar wel één dat juist de feministische gedachte bevestigt dat mannen ertoe neigen vrouwen voor hun wagentje te spannen.'

Tien jaar later, kort nadat Beeke's kijk op Troilus en Cressida werd verwijderd van een expositie op de North Carolina State University, kreeg de ontwerper opnieuw te maken met een actiegroep. Zijn affiche voor Penthesilea - een foto van een stijve penis waaraan de vrouw ('zij geeft alles op voor haar geliefde') zich vastklampt - werd met witte verf beklad.

'Niet toevallig was dat affiche zwartwit, de reacties daarop zijn altijd agressiever. Kleur maakt de boodschap zachter.' Sterker nog: zijn affiche van Ballet, waarop in full colour een ondersteboven hangend, met olie ingesmeerd, mannelijk torso het hakenkruis uitbeeldt, werd door 'Duitse huisvrouwen en Amerikaanse homoseksuelen als souvenir aangeschaft', omdat niet de houding van het lichaam maar de linkerpoot van de swastika, een peniskoker, de aandacht trok.

Wie rondkijkt in de werkruimte van Maike Hendriks op het TIN krijgt een goed idee hoe het theateraffiche door de jaren heen is veranderd. Zo doet het oudste affiche van de collectie, uit 1847, op wervende wijze kond van een 'buitengewone voorstelling van een Zuid-Amerikaansch neger- en mulattengezelschap bestaande uit TIEN personen', terwijl de affiches van Richard Roland Holst, uit het begin van deze eeuw, ogen als een autonoom kunstwerk.

Dat laatste kan ook worden gezegd van de getoonde affiches in het Amsterdamse Stadhuis. Op slechts één van de vijfendertig ontwerpen wordt het te prijzen produkt zonder omhaal afgebeeld: de zich niets van de zwaartekracht aantrekkende danser op het affiche van het Nederlands Dans Theater. Maar waarmee associëert de passant Gielijn Escher's abstracte ontwerp voor Dansgroep Krisztina de Châtel? Wat ziet de wandelaar in een portret van een peinzende man met in zijn hand een klavertje drie? Realiseert de langsrijdende fietser zich dat een nieuwsfoto van een politie-agent die een vrouw afvoert, de komst van dansgezelschap Rosas aankondigt?

Dit seizoen moet een onderzoek uitwijzen of het ook in kunstkringen in zwang geraakte 'marktgericht denken' zijn effect heeft op de affiches. Hendriks: 'Opvallend is in elk geval de terugkeer van de sterren; namen van populaire acteurs mogen weer groter worden afgedrukt. Ook zie je dat het associatieve beeld plaats maakt voor een scène-foto van de hoofdrolspeler, zoals bij Het Zuidelijk Toneel.'

Beeke ziet affiches eerder als signaal dan als lokmiddel. 'Een affiche duidt erop dat er iets gebeurt. Neem het affiche van Lex Reitsma voor De Nederlandse Opera: overal op straat kijkt het gezicht van Schönberg je aan. Dat is een beeld waarop een stad trots moet zijn. Iedere toerist weet daardoor dat hier meer te zien is dan de bloemenmarkt.'

De prijsuitreiking van de Nederlandse Theateraffiche Prijs 1995 gebeurt maandag 16 oktober in de foyer van Het Muziektheater in Amsterdam. Een selectie uit het aanbod is tot en met 30 oktober te zien in de Lange Houtgang, de binnenstraat van het Stadhuis in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden