Advieswerk houdt pensionado's gezond en vitaal

Dit jaar viert de eerste lichting babyboomers haar 65ste verjaardag. Op een leven in de luwte zitten deze ouderen lang niet allemaal te wachten. Velen willen zich nuttig maken, bijvoorbeeld als vrijwilliger in een ontwikkelingsland.

Carlijne Vos
Léonie Akpado bij de bereiding van medicinale zeep bij haar bedrijf Famasep in Parakou. Akpado krijgt advies van apotheker Sjoerd Rijlaarsdam, die vrijwilliger is bij PUM Netherlands senior experts. Beeld
Léonie Akpado bij de bereiding van medicinale zeep bij haar bedrijf Famasep in Parakou. Akpado krijgt advies van apotheker Sjoerd Rijlaarsdam, die vrijwilliger is bij PUM Netherlands senior experts.

'Je moet proefmonsters nemen van je zeepjes', zegt apotheker Sjoerd Rijlaarsdam (66). 'Dan zie je wat er gebeurt als de verpakking niet deugt en kun je de leverancier erop aanspreken.' Hij wijst op de zwarte vlekken op het vergeelde papieren omhulsel van de medicinale zeep die Léonie Akpado maakt in haar bedrijfje net buiten Cotonou, de grootste stad van Benin. Deze oudere partij zeep is opgedoken in een apotheek buiten de stad.

Rijlaarsdam heeft nog een tip: 'Controleer je voorraden vanaf het begin van het productieproces. Bij een vat van 200 kilo palmolie zie je meteen of de kwaliteit deugt.' Proper preparations prevent poor performce, doceert Rijlaarsdam aan het eind van zijn eerste, snikhete, dag in het West-Afrikaanse Benin op het terras achter een lokaal biertje. 'De vijf p's vormen de basis van het ondernemerschap.' Het is slechts één van zijn motto's die hij de komende dagen op zijn protegee Akpado afvuurt.

Rijlaarsdam is op missie; een PUM-missie welteverstaan. De door de Nederlandse overheid gesubsidieerde vrijwilligersorganisatie PUM Netherlands senior experts, een initiatief van werkgeversorganisatie VNO-NCW, stuurt jaarlijks 2.100 gepensioneerde experts op pad naar ontwikkelingslanden en opkomende markten. Daar worden ondernemers in het midden- en kleinbedrijf (mkb) geholpen hun bedrijf op te zetten, uit te breiden of te professionaliseren. De 'Pummers' helpen elk type ondernemer in zeventig landen ter wereld; van horecaondernemers, bakkers en boeren tot machinebouwers of afvalverwerkende bedrijven. Van Vietnam, tot Peru, Pakistan of de Palestijnse gebieden.

In Benin gaat de hulp nu naar Famasep, een klein bedrijfje in medicinale zepen, crèmes en kruidenthee. Eigenaresse Léonie Akpado wil het productieproces verbeteren, de omzet verhogen en de kwaliteit van de producten verbeteren; vooral in de presentatie en de pr. 'Er valt genoeg te verbeteren, dat zie ik nu al', zegt Rijlaarsdam na de eerste kennismaking onder de zwiepende ventilator in het kantoortje van Famasep. Daar nemen Akpado en Rijlaarsdam alvast de productieprocessen door. 'Ik durf mijn kop erom te verwedden dat ze de grondstoffen niet goed weegt en dus materiaal verspilt.'

Rijlaarsdam is blij dat mensen van zijn kennis kunnen profiteren. Een weldoener wil hij zichzelf niet noemen. 'Dat Rotary-gevoel zegt me niets. Ik heb als apotheker gewoon goed geboerd en nu ik gepensioneerd ben, heb ik de tijd om eens wat terug te doen.' Bovendien, vertelt hij later tijdens de hobbelende busreis van acht uur naar het noordelijk gelegen stadje Parakou, waar de zeepfabriek van Famasep is gevestigd: 'Ik ben een bezig baasje, altijd geweest. Dit werk is voor mij een buitenkans.'

Respect
De vrijwilligers bij PUM gaan gemiddeld een keer per jaar op reis, twee tot drie weken lang. Maar met de voorbereidingstijd en de afsluiting van het project meegerekend, is de 'Pummer' wel een paar maanden zoet. En dat is precies de bedoeling van PUM; ouderen zinvol bezig laten zijn na hun pensioen. Want dat gepensioneerde leven, waar mensen vaak naar uitkijken, kan soms lelijk tegenvallen. 'Ik wilde er gewoon weer wat bij gaan doen', zegt Alex Peeters, die als landencoördinator voor Benin parttime actief is als vrijwilliger bij PUM. 'Vooral het werken met jonge mensen miste ik erg toen ik met pensioen was.'

Het pensioen als ruststation van het leven is niet meer van deze tijd. De huidige generatie 65-plussers is gezonder en vitaler dan ooit tevoren. Ouderen willen blijven meedoen en zich nuttig maken. Golfen, reizen, tuinieren of oppassen op de kleinkinderen is leuk, maar lang niet genoeg voor iedereen. Velen willen maatschappelijk blijven participeren; hun expertise en ervaring inzetten en nieuwe kennis opdoen, maar ook respect blijven afdwingen.

'Ouderen willen zich niet meer uitgerangeerd voelen', zegt Mart Grisel van onderzoeksinstituut Nicis. Dat blijkt ook uit de cijfers. Steeds meer ouderen werken langer door of maken zich nuttig in advies- of toezichtfuncties. Hoe hoger opgeleid, hoe langer de werkvreugde. Als het niet in een betaalde functie is, dan als vrijwilliger. Zo'n 40 procent van de 65-plussers is actief als vrijwilliger; bij de sportclub, de kerk, de gemeente, een goede doelenorganisatie of als verzorger van een familielid.

Of ze helpen, zoals Rijlaarsdam en Peeters, ondernemers in ontwikkelingslanden. Honderden nieuwe Pummers zijn afgelopen winter afgekomen op een informatiemiddag in de Haagse Malietoren. Ze hebben gehoord over PUM via vrienden of kennissen. Dat PUM bijdraagt aan zelfredzaamheid door het mkb te verstevigen; dat een vliegwieleffect bewerkstelligd kan worden door bij één bedrijf de winstgevendheid en de werkgelegenheid te vergroten. De (meestal) gepensioneerde experts willen hiervoor graag hun kennis inzetten. Wat meespeelt, geeft een vrijwilliger achteraf bij de borrel toe, 'mijn vrouw ziet me liever niet wegkwijnen achter de geraniums. Die is blij als ik wat om handen heb.'

Pistolets
De praktische kennis die de ondernemers van PUM overdragen, is goud waard, zegt directeur Thijs van Praag later. 'Het mkb in ontwikkelingslanden loopt vaak tegen een technische drempel aan. Een pummer heeft binnen een paar dagen door wat er aan schort en kan praktische oplossingen aandragen. Dat is zo mooi om te zien.' Zo was er bijvoorbeeld eerder in Benin een bakker die zijn ovencapaciteit beter wilde benutten, zegt landencoördinator Alex Peeters. 'Onze expert adviseerde hem eens wat anders dan stokbroden te bakken. Hij introduceerde pistolets en dat werd een daverend succes.'

Hetzelfde gebeurde met het keramiekbedrijf MTC van Jean Kokossou in Porto Novo, de politieke hoofdstad van Benin. Zijn bedrijf kwam in een stroomversnelling nadat hij enkele jaren geleden van een Amerikaanse hulporganisatie de opdracht kreeg milieuvriendelijke steenovens te bakken. Zijn winst verviervoudigde, waardoor hij een huis kon bouwen, een auto en een scooter kon kopen.

Vorig jaar kwam Pummer Wim Pastoors om de volgende professionaliseringsslag te maken. 'Hij hielp me met een efficiëntere inrichting van de werkplaats en installatie van de machines. En hij adviseerde me mijn werknemers op basis van resultaat te betalen. Sindsdien is de productie verdubbeld', vertelt Kokossou terwijl hij trots rondloopt op het door weelderige palmen omgeven terrein waar zijn nieuwe dakpannenfabriek wordt gebouwd. 'Misschien moet je de naam van je bedrijf met een telefoonnummer op het dak schilderen', suggereert Marijke Gnonlonfoun die PUM vertegenwoordigt in Benin. 'Dat zou mooie reclame zijn voor je dakpannen.'

Een PUM-missie is geslaagd als het besef is neergedaald dat met kennis meer geld valt te verdienen, zegt directeur Van Praag in Nederland. 'Dat kwartje moet vallen.' En dat resultaat is ook wat de vrijwilligers van PUM zo veel voldoening geeft.

'Het is prachtig om te zien dat je zo veel kunt betekenen voor mensen', zegt hotelier Marinus Kastelijn over zijn ervaringen in Siberië en de Westelijke Jordaanoever tijdens dezelfde informatiemiddag. 'Dat je alles wat je in je eigen leven aan kennis en ervaring hebt verzameld, nog eens als een rugzakje kunt uitpakken. Het is een prachtige afsluiting van je werkend bestaan.'

Zeepmengsel
In het stadje Parakou is Akpado inmiddels met haar drie medewerkers begonnen aan de zeepproductie. Die wordt afgestemd op de prijs van de palmolie - de belangrijkste grondstof. 'Sjoesjh, kom kijken', roept ze terwijl de mannen onder de mangoboom in de tuin roeren in grote vaten met een borrelend dieppaars zeepmengsel. Rijlaarsdam tuurt aandachtig naar het verzepingsproces in de tonnen. 'Dit had ik me nooit zo voorgesteld', zegt hij. 'Maar het werkt.'

Na zijn ervaringen in onder meer Syrië, Jordanië, India en Kameroon weet Rijlaarsdam inmiddels dat je moet roeien met de riemen die je hebt. 'Je moet kijken wat mogelijk is in Afrika. Je kunt wel alles willen doen zoals in het Westen, maar dan loopt de boel in het honderd zodra je vertrokken bent.'

Voor Akpado heeft Rijlaarsdam 'helaas geen toverformule'. 'Zaken zijn als kruiwagens; je moet ze duwen', zo luidt een van zijn andere mantra's. Akpado herhaalt gniffelend zijn woorden, voor de zoveelste keer. Hij adviseert haar kleine stapjes te maken. 'Koop een weegschaal om je materialen zorgvuldig af te wegen. Dan heb je minder verspilling.' Investeer niet in communicatie; 'Je hebt toch een mobieltje?' Akpado zou er ook bij gebaat zijn als iemand een technische stage bij haar kwam lopen om haar mengsels te testen. Maar, voegt Rijlaarsdam toe, 'dan is ze bang dat iemand er met haar idee vandoor gaat. Dan zeg ik tegen haar: je moet het economische en het farmacologische aspect van je bedrijf gescheiden houden.'

Akpado loopt nu vooral aan tegen het gebrek aan toeleveranciers. Met name verpakkingsmateriaal is een probleem. 'Hopelijk vind ik via Sjoerd iemand in Nederland die betere kwaliteit theezakjes en doosjes voor me kan maken', zegt ze. Als haar bedrijf iets zou opschalen, zou ze minder problemen hebben met inkoop, denkt Rijlaarsdam. 'Maar dan spring je ook meer in het oog van de controlerende instanties én van de concurrentie. Die kunnen je het heel lastig maken.' Akpado zucht diep want met corruptie en tegenwerking, zijn alle Beninese ondernemers bekend. 'Zaken doen in Afrika is echt heel moeilijk.'

Oer-Hollandse kweker geeft tips voor het verbouwen van kastomaten
'Het is heel simpel. Elke tomatenplant gebruikt ongeveer twee liter water per dag in dit klimaat. Dan kun je precies doceren hoeveel kunstmest je per liter moet toevoegen.' Pummer Krijn Buitelaar (74) houdt een diapresentatie voor een zaaltje met boerenvertegenwoordigers.

De boeren luisteren aandachtig toe. Binnenkort gaan ze voor het eerst kastomaten kweken in de in aanbouw zijnde - Nederlandse - kassen op Songhai, een gigantische ecologische leefgemeenschap in Benins politieke hoofdstad Porto Novo.De Nigeriaan, pater Godfrey Nzamujo die Songhai in 1985 stichtte, is opgetogen. 'Deze man is heel praktisch. Ik ben erg blij met hem.' Dat is wederzijds. De oer-Hollandse kweker mocht bij hoge uitzondering na zijn 70ste op PUM-missie om voor de laatste keer zijn schat aan ervaring en kennis over te brengen. Hij is de derde pummer op rij die Songhai helpt; de bouwer van de kassen is net vertrokken.

'Afrika zou de tuin van Eden kunnen zijn', zegt pater Godfrey, als hij even later in de brandende zon door zijn Songhai loopt. Enthousiast toont hij alle activiteiten op de vele hectares grond die dagelijks werk bieden aan ruim duizend boeren, producenten en ambachtslui. Hij wijst naar de keurig aangeharkte tuinen, vijvers en akkers waar groenten, gewassen, vissen en pluimvee worden geproduceerd. Hij toont de mestverwerkingsinstallatie die het biogas produceert waar de gemeenschap op draait. Dan loopt hij langs de machinekamers waar allerhande technische werktuigen worden gefabriceerd én onderhouden. Want bij dat laatste gaat het vaak mis in Afrika, vertelt de pater. Als een apparaat stuk is, houdt de business gewoon op te bestaan.

'Discipline en ondernemerschap. Dat moeten Afrikanen leren', zegt pater Godfrey die zelf in Californië is opgeleid als ingenieur, microbioloog en chemicus. 'Die eigenschappen probeer ik de mensen hier bij te brengen; in de praktijk en via trainingen. Als ze het onder de knie hebben, gaan ze weg om hun eigen ondernemingen te beginnen. Zo hoop ik een vliegwieleffect te bewerkstelligen. Mijn doel in het leven is een bijdrage te leveren aan het kapitaliseren van het menselijk potentieel in Afrika. Daarvoor ben ik teruggekeerd uit de Verenigde Staten.'

Inmiddels heeft Songhai vestigingen in andere delen van Benin, maar ook in Nigeria. Ook andere landen staan op het punt te volgen. Met het creëren van zelfredzaamheid en ondernemerschap op het platteland wil pater Godfrey voorkomen dat Afrikanen hun heil vergeefs zoeken in de steden. VN-baas Ban Ki-moon noemde het project vorig jaar bij zijn bezoek aan Benin een 'bijzonder innovatief voorbeeld van duurzame ontwikkeling'. (Tekst en foto's Carlijne Vos)

Dit is het vijfde deel van een serie artikelen over de vergrijzing.

Pater Godfrey Nzamujo, directeur van de ecologische gemeenschap Songhai, probeert Afrikanen discipline en ondernemerschap bij te brengen. Beeld
Pater Godfrey Nzamujo, directeur van de ecologische gemeenschap Songhai, probeert Afrikanen discipline en ondernemerschap bij te brengen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden