INTERVIEWVoorzitter werkgroep langdurige tbs

Adviesraad: te veel tbs’ers zitten vast terwijl ze ‘klaar’ zijn om te re-integreren

Te veel tbs’ers zitten vast terwijl ze allang ‘klaar’ zijn om geleidelijk weer de maatschappij in te gaan. Dat moet anders, laat een belangrijke adviesraad de minister van Justitie weten in een advies, dat dinsdag verschijnt.

De Oostvaarderskliniek in Almere. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

 ‘We hoorden van de tbs-klinieken dat er een substantiële groep tbs-gestelden is die niet kan doorstromen’, verklaart Joke Harte de aanleiding voor een onderzoek door de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ). ‘Die zitten in een uitzichtloze positie. Het granieten bestand, noemden ze die groep.’ Harte is voorzitter van de commissie die dit advies uitbracht.

‘Let wel: dit gaat niet om de groep die zogezegd delictgevaarlijk blijft. Het gaat om tbs’ers die langdurig in de tbs verblijven en voor wie de behandelaars wel degelijk perspectief zien.’ 

De Raad ziet meerdere knelpunten die de voortgang van hun behandeling belemmeren. ‘Bijvoorbeeld dat er onvoldoende plekken zijn in een vervolgvoorziening, waar ze met veel zorg en intensief toezicht kunnen wonen.’

Velen vinden het best dat deze gevaarlijke mensen langer vast zitten.

‘Dit is een impopulaire boodschap. Maar zonder uitstroom werkt tbs niet. De gevaarlijke groep blijft levenslang in de kliniek zitten. Maar er is ook een groep die in potentie wel naar buiten kan, maar daar eindeloos zit zonder perspectief. Hun verblijf in de kliniek wordt op oneigenlijke gronden verlengd. Dat is niet bedoeling van tbs. Naarmate het langer duurt, wordt bovendien de terugkeer in de maatschappij moeilijker.’

Joke Harte, voorzitter van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ).

Over wie gaat het?

‘Binnen acht jaar stroomt de helft van de tbs’ers uit. Van de 1.307 tbs’ers in Nederland zitten er ruim 600 langer dan acht jaar, 333 tbs’ers zitten zelfs veel langer. Nu wordt na vijftien jaar besproken welke behandelingen nog zin hebben. Wij vinden dat er eerder, na acht jaar bijvoorbeeld, naar iemands mogelijkheden moet worden gekeken.’

Daarnaast hoopt de Raad dat de minister meer op afstand wordt geplaatst. En hopen de experts dat enkele maatregelen worden teruggedraaid, die zijn aangekondigd na incidenten met tbs’ers. Als het verlof van een tbs’er wordt ingetrokken, bijvoorbeeld omdat die een keer te laat is teruggekomen, mag een jaar lang geen verlof meer worden aangevraagd. Het is een maatregel die in 2010 werd ingevoerd en waarvan al langer wordt gezegd dat hij geen effect heeft.

‘Tbs-gestelden hebben vaak ingewikkelde problemen. Verstandelijk beperkingen, autisme, psychoses. Er zijn patiënten die zich door hun stoornis verzetten tegen de regels, of die kampen met verslaving. De tbs is inmiddels zo ingeperkt dat er nauwelijks ruimte is om in een beveiligde omgeving van je fouten te leren.’

Is het niet terecht dat ze gestraft worden als ze zich niet aan de regels houden?

‘Het leereffect van die sanctie is beperkt. Deze groep kan vaak de consequenties van een misstap niet overzien. Geef de behandelaars meer ruimte om te bepalen wat een geschikte reactie is.

‘Een jaar geen verlof heeft grote gevolgen. Verlof klinkt als een vakantie-uitje, maar dat is het niet. De eerste keer verlof is misschien een wandelingetje van tien minuten. Daarna bouw je stap voor stap een netwerk op buiten de kliniek. Het geleidelijk leren van het verlof is onderdeel van de therapie. Een patiënt is bijvoorbeeld te angstig om onbegeleid op verlof te gaan. Dan weet de behandelaar: die kan het niet op zichzelf redden. Verlof is noodzakelijk om tbs’ers verantwoord te laten terugkeren in de maatschappij.’

Al eerder is geconstateerd: die maatregel werkt niet. Gaat dit advies wel iets veranderen?

‘Als het om tbs gaat, is het voor de politiek gemakkelijker om strenger te worden dan om maatregelen in te trekken. Maar wij weten dat de minister onze Raad serieus neemt.’

Jullie willen ook dat de minister niet meer eindverantwoordelijk is voor tbs’ers op verlof. Waarom?

‘Incidenten met tbs worden breed uitgemeten. Dan wil de politiek ingrijpen en komen er belemmerende maatregelen. Dat maakt het werk van de behandelaars weer lastig. Zij hebben hierdoor minder ruimte om maatwerk te leveren.’

Twee weken geleden werd bekend dat een tbs’er al een week onvindbaar was. Hij werd tijdens een eerdere ontsnapping ‘een ziekelijk persoon’ genoemd. Nu zou zou hij minder gevaarlijk zijn. Als de minister geen uitleg meer geeft over dit soort incidenten, wie moet het dan doen?

‘Door zo’n bericht ontstaat de indruk dat de tbs-sector niet zorgvuldig is. Dat wordt gevoed door de media en de politiek. Hier en daar kunnen dingen zeker beter.

‘Maar de verloven worden toegekend volgens een heel degelijk systeem. Een onafhankelijke toetsingscommissie, met experts zoals rechters, stelt kritische vragen voorafgaand aan de toekenning. Nu is het zo dat de minister bijna altijd het advies opvolgt van deze commissie. Als de minister niet langer verantwoordelijk is voor elke individuele verlofbeslissing, hopen we dat er minder politieke reuring komt.’

In een democratie moet over zo’n onderwerp toch een politieke discussie worden gevoerd?

‘Zeker. Maar nu gaat het voornamelijk over incidenten. Die discussie in de Tweede Kamer leidt dan weer tot een beperkende maatregel.’

Als er iets misgaat, wie is dan verantwoordelijk?

‘De onafhankelijke toetsingscommissie kan naar aanleiding van een incident een onderzoek instellen, of de inspectie kan onderzoek doen. Want uiteraard moeten we van de incidenten leren.’

Het aantal tbs-opleggingen is in de afgelopen jaren gestegen. Dat maakt het probleem met het ‘granieten bestand’ dat moet doorstromen nog urgenter, zegt Harte. Nu al zijn er personeelstekorten in de klinieken. 

‘Er wordt veel gewerkt met zzp’ers. Dat is niet goed voor de continuïteit van de behandeling. Ik hoor verhalen van rechters dat tbs’ers op zitting komen met een persoonlijk begeleider die de patiënt nauwelijks kent.

‘Ik hoor van mensen die in de klinieken werken dat ze vaker persoonlijk, ook via de sociale media, op hun werk worden aangesproken. Ook dat is het gevolg van de groeiende nadruk op incidenten.

‘Natuurlijk begrijp ik dat mensen bij de gepleegde delicten van tbs’ers denken: poeh, dat is heftig. Die emotie snap ik heel goed, het gaat om gruwelijke zaken. Maar er is ook een andere kant. We moeten geen concessies doen aan de veiligheid, maar we mogen ook geen mensen op oneigenlijke gronden vasthouden.’

In een eerdere versie van dit artikel stond ten onrechte dat Joke Harte voorzitter is van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ). Harte is voorzitter van de commissie het tbs-advies uitbracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden