NieuwsKoloniaal roofgoed

Adviescommissie: koloniaal roofgoed moet zonder beding terug naar land van herkomst

Kunst en historische voorwerpen die door Nederland uit voormalige kolonies zijn geroofd, moeten zonder enige voorwaarden aan die landen worden teruggegeven als daar om wordt gevraagd. Dat adviseert een commissie die zich boog over koloniaal roofgoed in Nederlandse musea.

De diamant van Banjarmasin was oorspronkelijk in het bezit van de sultan van Banjarmasin (nu een stad op het Indonesische eiland Borneo). Tegenwoordig wordt de diamant gezien als een voorbeeld van oorlogsbuit.Beeld Rijksmuseum

Als Indonesië, Suriname en de Antillen objecten opvragen en onvrijwillig bezitsverlies ‘met een redelijke mate van zekerheid’ kan worden aangetoond, dan is restitutie geboden. Dat staat in het advies Koloniale collecties en erkenning van onrecht dat een commissie onder leiding van jurist Lilian Gonçalves-Ho Kang You woensdag heeft uitgebracht. Minister Ingrid van Engelshoven van Cultuur had een jaar geleden om een advies gevraagd naar aanleiding van de steeds grotere wordende discussie over de vraag of koloniaal roofgoed in Nederlandse musea moet worden teruggegeven. Er zijn geen wetten en verdragen die verplichten tot restitutie, eventuele roof is juridisch gezien ook al lang verjaard.

Opvallend is dat de commissie met haar voorstel verder gaat dan wat nu al jarenlange praktijk is bij de teruggave van objecten die bij Joden zijn geroofd door het nazibewind. De zogenoemde Restitutiecommissie, die in deze zaken een advies geeft aan de minister van Cultuur, kan altijd een belangenafweging maken. Indien bijvoorbeeld een schilderij grote waarde heeft voor de Collectie Nederland, kan de Restitutiecommissie oordelen dat het niet zou moeten worden teruggegeven, ook al is roof vastgesteld.

De commissie die nu advies heeft uitgebracht, volgt deze lijn niet; als een land een voorwerp terug wil hebben en onvrijwillig bezitsverlies komt vast te staan, dan moet restitutie plaatsvinden. ‘Herstel van onrecht wordt naar oordeel van de commissie niet pas gerealiseerd in het concrete geval van een teruggave, maar ook en vooral door in het beleid dit onrecht te erkennen en het herstel daarvan als principieel uitgangspunt te hanteren.’

Als de herkomstgeschiedenis van een voorwerp niet kan worden vastgesteld of die niet wijst op roof, dan kan het toch worden gerestitueerd als het land van herkomst daarom vraagt. Een belangenafweging is volgens de commissie dan wel op zijn plaats. ‘Voor deze verzoeken geldt immers niet het principiële argument van herstel van onrecht, maar het argument van honorering van een bijzonder belang van het herkomstland.’ Teruggave is in de ogen van de commissie ook mogelijk bij voorwerpen die afkomstig zijn uit voormalige kolonies van andere landen.

Kolonies

Nederland heeft vier eeuwen kolonies gehad: van het begin van de 17de eeuw tot 1975, toen Suriname onafhankelijk werd. In die periode zijn, zo schat de commissie, ‘honderdduizenden’ voorwerpen naar Nederland overgebracht. Die zijn nu veelal eigendom van het Rijk. Met name het Nationaal Museum van Wereldculturen, Rijksmuseum Amsterdam, Naturalis Biodiversity Center, Rijksmuseum van Oudheden en Museum Bronbeek hebben veel koloniale objecten in hun collectie.

De commissie vreest niet dat het voorgestelde beleid grote gevolgen voor musea zal hebben. Restitutie zal veel tijd kosten, omdat onderzoek naar de wijze waarop voorwerpen door Nederland zijn verkregen vaak geen eenvoudige taak is gezien de lange kolonisatiegeschiedenis. Experts uit Suriname en het Caribisch gebied geven daarnaast aan dat hun musea niet over de juiste faciliteiten beschikken om teruggegeven voorwerpen te kunnen tonen aan het publiek. Nederland zou daarbij moeten helpen. Ook zeggen de landen van herkomst niet te weten wat Nederland bezit aan mogelijk koloniaal roofgoed.

Bij voorwerpen uit de rijkscollectie moet de minister van Cultuur uiteindelijk bepalen of restitutie is geboden. Een onafhankelijke commissie dient te worden benoemd die per geval advies geeft. Ook moet een expertisecentrum worden opgericht, dat kan helpen bij het doen van herkomstonderzoek. Voormalige kolonies zouden dit centrum ook zelf moeten kunnen inschakelen voordat zij besluiten om een verzoek tot restitutie bij Nederland in te dienen.

Lees ook

‘Het gaat hier over onrecht en onderdrukking, dan moet je principieel stelling nemen’
Jurist Lilian Gonçalves-Ho Kang You aarzelde geen seconde toen ze werd gevraagd om de commissie naar koloniaal roofgoed te leiden. ‘De eenvoud van dit standpunt heeft ook het grote voordeel dat het duidelijkheid schept.’

Voorbeelden mogelijk koloniaal roofgoed

In haar advies noemt de commissie als voorbeeld deze voorwerpen uit Nederlandse musea die de vraag oproepen of zij geroofd zijn uit voormalige kolonies.

Beeld Rijksmuseum

Zilveren waterschep in de vorm van een kalebas, collectie Rijksmuseum

De West-Indische Compagnie (WIC) liet dit exemplaar in de 18de eeuw in Curaçao maken door een lokale zilversmid. Het heeft geen eenduidig cultureel eigenaarschap. Het object is – anders dan de traditionele waterscheppen – van zilver en daarom zeldzaam.

Beeld Collectie Wereldculturen

Banjo, collectie Nationaal Museum van Wereldculturen

Dit muziekinstrument is tussen 1772 en 1777 door een officier verzameld in Suriname, die ook de veldtochten beschreef tegen Marrongemeenschappen. Hoewel van de objecten die hij verzamelde niet met zekerheid te zeggen valt dat zij allemaal onvrijwillig zijn afgestaan, zijn zij ontegenzeggelijk verworven in een koloniale context.

Beeld Rijksmuseum

Lansenrek, collectie Rijksmuseum

Het lansenrek kreeg een Nederlandse bestuurder in 1834 van lokale vorsten in voormalig Nederlands-Indië (nu Indonesië) tijdens een inspectiereis. Het kan vrijwillig zijn gegeven, maar kan ook getuigen van een afgedwongen loyaliteit aan de Nederlandse overheid.

Beeld Collectie Wereldculturen

Ganesha, collectie Nationaal Museum van Wereldculturen

Dit stenen beeld van een hindoegod is afkomstig uit een tempel in Oost-Java (Indonesië). In 1803 liet gouverneur Nicolaus Engelhard drie beelden uit deze tempel, waaronder de Ganesha, in zijn tuin in Semarang plaatsen. Daarna werd de Ganesha naar Nederland verscheept.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden