NieuwsToeslagen

Advies luidt einde van kinderopvangtoeslag in

De kinderopvangtoeslag heeft waarschijnlijk zijn langste tijd gehad. Het kabinet wil toe naar een landelijke kinderopvangvoorziening die de overheid direct financiert. Dit heeft staatssecretaris van Financiën Alexandra van Huffelen (belast met Toeslagen) donderdag geschreven aan de Tweede Kamer. 

Minister-president Mark Rutte bezoekt een kinderopvang. Medewerkers zorgen er voor kinderen van ouders met vitale beroepen. Beeld ANP

Van Huffelen volgt daarmee het advies van twee ambtenarenwerkgroepen die naar alternatieven voor het bestaande toeslagenstelsel hebben gezocht.

Gratis, publiek gefinancierde kinderopvang voor alle kinderen tot 12 jaar is naar schatting 5,4 miljard euro per jaar duurder dan de bestaande kinderopvangregelingen. Die meerkosten vallen aanzienlijk lager uit als van ouders een (kleine) eigen bijdrage van circa 30 cent per opvanguur wordt gevraagd: dan is de schatkist maar 1,8 miljard euro per jaar extra kwijt. Nog eens zo’n 2 miljard euro per jaar kan de overheid besparen door de inkomensafhankelijke combinatiekorting (IACK) af te schaffen. Dat is een fiscale aftrekpost die, net als de kinderopvangtoeslag, beoogt de arbeidsparticipatie van ouders met jonge kinderen te stimuleren. Als kinderopvang gratis of bijna gratis wordt, is die extra fiscale stimulans niet langer nodig, suggereren de ambtenaren.

Kernprobleem

GroenLinks en de SP pleitten al eerder voor gratis kinderopvang, maar dat voorstel werd door de meeste andere partijen in eerste instantie weggezet als niet realistisch, want veel te duur. Door de kinderopvangtoeslagenaffaire is de voltallige Tweede Kamer echter tot het besef gekomen dat ook doorgaan op de ingeslagen weg geen reële optie meer is. Er is nu brede consensus dat het huidige toeslagenstelsel moet verdwijnen, omdat het te veel ouders met lage inkomens in de financiële problemen brengt. Een motie van die strekking van de ChristenUnie en D66 kreeg in december unanieme steun van de Tweede Kamer.

Het kernprobleem van de huidige kinderopvangtoeslag – en in mindere mate ook van de andere drie toeslagen – is dat juist de laagste inkomens de hoogste voorschotten (vaak vele duizenden euro’s per jaar) krijgen uitgekeerd, terwijl bij controle achteraf soms blijkt dat het uitgekeerde voorschot te hoog was. In dat geval moeten de ouders duizenden euro’s terugbetalen, wat voor velen van hen – juist vanwege hun lage inkomen – onmogelijk is. Dat betreft geen kleine groep. De Belastingdienst past elk jaar ongeveer 300 duizend keer dwangmaatregelen als aanmaningen en beslagleggingen toe, omdat een toeslagontvanger het onterecht ontvangen voorschot niet op tijd terugbetaalt.

Meer zekerheid

‘De nadelen van het huidige systeem zijn vanuit burgerperspectief niet acceptabel’, schrijft Van Huffelen in haar reactie op het ambtenarenadvies. ‘Dit is nadrukkelijk de eerste stap in een majeure hervorming van het toeslagstelsel.’ Een publiek gefinancierde kinderopvang ziet het kabinet als een ‘kansrijk alternatief’, waarbij verschillende varianten onderzocht zullen worden. Een toekomstig stelsel moet de burger in elk geval meer zekerheid bieden, opdat burgers op voorhand weten welke inkomenssteun ze kunnen verwachten. Alleen door het stelsel minder complex en dus begrijpelijker te maken, kunnen problematische schulden zo veel mogelijk worden voorkomen, verklaart de staatssecretaris. ‘Eenvoud is daarom het sleutelwoord.’

Bij de hervorming van het stelsel staat de politiek voor lastige keuzen, waarschuwen de ambtenaren. Meer voorspelbaarheid en zekerheid voor de burger gaat onherroepelijk ten koste van maatwerk. De enige manier om het systeem eenvoudiger te maken, is door de inkomenssteun generieker te maken, dus minder precies afgestemd op individuele omstandigheden. Juist dat maatwerk maakt het huidige stelsel namelijk zo complex.

Bezuinigen

Vaste uitkeringen of toeslagen bieden burgers meer zekerheid. Ze hebben ook een groot nadeel: bepaalde groepen burgers gaan er dan financieel op achteruit – tenzij die vaste inkomenssteun op een relatief hoog bedrag wordt vastgesteld. Maar dat laatste heeft weer als nadeel dat de kosten voor de overheid flink zullen stijgen. Dan moet het kabinet op andere uitgaven bezuinigen of de belastingen verhogen.

De ambtenarenwerkgroepen dragen ook alternatieven aan voor de drie andere toeslagen (zorgtoeslag, huurtoeslag en kindgebonden budget). De problemen met die toeslagen zijn minder groot, omdat de bedragen die daarbij per huishouden worden uitgekeerd gemiddeld lager zijn.

Niet alleen over de kinderopvangtoeslag, ook over andere toeslagen hebben de ambtenaren van Financiën advies uitgebracht.

Zorgtoeslag

Als alternatief voor de zorgtoeslag hebben de ambtenaren twee mogelijkheden nader bekeken. In de eerste variant wordt de zorgtoeslag inkomensonafhankelijk en gewijzigd in een vaste tegemoetkoming voor iedereen. De kosten van 12,2 miljard euro kan de overheid terugverdienen door de inkomstenbelasting te verhogen. De tweede optie is het geheel afschaffen van de zorgtoeslag, in combinatie met een verhoging van het wettelijk minimumloon (WML) met 16 procent. Die loonstijging compenseert het verlies van de zorgtoeslag volledig. Dat geldt ook voor toeslaggerechtigden met een AOW-, Wajong- of bijstandsuitkering, omdat die uitkeringen aan het WML gekoppeld zijn. Omdat het wegvallen van de zorgtoeslag opweegt tegen de stijging van de uitkeringen, is deze optie budgetneutraal. De loonkosten voor bedrijven stijgen wel.

Huurtoeslag

Ook voor de huurtoeslag bieden de ambtenaren twee uitgewerkte alternatieven. In de eerste wordt de huurtoeslag voor bewoners van een corporatiewoning afgeschaft. De verantwoordelijkheid voor het betaalbaar houden van de huren komt bij de woningcorporaties te liggen. Zij moeten de huur voor de laagste inkomens zo laag houden dat die betaalbaar blijft. Ter compensatie krijgen de corporaties het bedrag dat de overheid aan huurtoeslag uitspaart als subsidie uitgekeerd. Circa 15 procent van de lage inkomens huurt van een particulier, voor deze 250 duizend huishoudens moet dan een aparte oplossing gezocht worden. 

De tweede variant is het versimpelen van de huurtoeslag door onder andere een ‘normhuur’ in te stellen, een minimumhuur die elk inkomen moet kunnen betalen.

Kindgebonden budget

Het onderzochte alternatief voor deze inkomensafhankelijke toeslag voor ouders met jonge kinderen is het samenvoegen ervan met de kinderbijslag. Het kindgebonden budget zou dan in feite worden afgeschaft. Het verlies van de toeslag zou dan gecompenseerd worden met een verhoging van de inkomensonafhankelijke kinderbijslag. Dit kost de overheid per saldo 2,2 miljard euro. Die kosten kunnen gedekt worden met een beperkte verhoging van de inkomstenbelasting, suggereren de ambtenaren.

Lees ook

Gemeenten werken aan opvang voor kwetsbare kinderen
Gemeenten en scholen zijn druk bezig om ook opvang te organiseren voor kinderen die vanwege hun thuissituatie niet thuis kunnen blijven. In een aantal gemeenten kunnen deze kinderen al ‘gewoon’ naar school of een andere opvang. Dat blijkt uit een navraag bij de 25 grootste gemeenten van Nederland.

Hoe de menselijke maat bij het overheidsloket verdween
De meeste burgers deugen, de meeste ambtenaren ook. Waarom loopt het dan steeds mis tussen die twee? ‘Het is allemaal bewust zo bedacht. Politici die zich daarover verbazen, hebben kilo’s boter op hun hoofd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden