Analyse

Advies Gezondheidsraad over AstraZeneca komt eraan. Mosterd na de maaltijd?

Vaccinatie van jongeren in het Twickenhamstadion in Londen. In Groot-Brittannië laten adviezen niet zo lang op zich wachten en kwam de inentingscampagne al vroeg op stoom. Beeld EPA
Vaccinatie van jongeren in het Twickenhamstadion in Londen. In Groot-Brittannië laten adviezen niet zo lang op zich wachten en kwam de inentingscampagne al vroeg op stoom.Beeld EPA

De Gezondheidsraad komt woensdag met haar advies of AstraZeneca veilig is voor veertigers en vijftigers. Rijkelijk laat, want inmiddels zijn die al geprikt met andere merken of ze hebben daarvoor een afspraak. Is het hoogste adviesorgaan van de minister voor gezondheidskwesties slagvaardig genoeg tijdens een pandemie?

Is het vaccin van AstraZeneca ook veilig voor veertigers en vijftigers? Op 26 april, toen dat nog een brandende kwestie was, legde minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) die vraag voor aan de Gezondheidsraad. Met een lagere leeftijdsgrens zou hij sneller kunnen laten vaccineren; eerder had dit adviesorgaan geadviseerd dit vaccin alleen voor 60-plussers te bestemmen.

Inmiddels is het vijf weken later en zijn alle vijftigers en veertigers uitgenodigd voor hun prik met andere vaccins, van Pfizer, Moderna of Janssen. En nu komt de Gezondheidsraad, deze woensdag, met het gevraagde advies. Mocht de raad van mening zijn dat deze leeftijdsgroep veilig AstraZeneca kan krijgen, dan lijkt dat veel op mosterd na de maaltijd.

Het roept de vraag op: werkt dit belangrijkste wetenschappelijk adviesorgaan op het gebied van volksgezondheid niet te traag in tijden van crisis? En als het tijd kost om een wetenschappelijk afgewogen oordeel te vellen, kan de regering tijdens een pandemie zich wel permitteren daarop te wachten? Kan de Gezondheidsraad dan niet wat meer tempo maken met zo’n advies?

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Ongeduld

Adviezen over urgente kwesties zoals deze laten soms te lang op zich wachten, hoor je weleens klagen achter de schermen bij het ministerie van Volksgezondheid – maar niet hardop. En het viel op dat de minister de Gezondheidsraad niet om advies heeft gevraagd voor het vaccin van Janssen, toen ook van dat vaccin gevallen bekend werden van zeldzame ernstige bijwerkingen: bloedstollingen in combinatie met een tekort aan bloedplaatjes.

Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) is ongeduldig. Alles staat voor hem nu het teken van het zo snel mogelijk halen van de eindstreep: dat elke Nederlander die wil de prik heeft gehad.

‘We willen natuurlijk liever dat het sneller gaat met zo’n advies’, zegt zijn woordvoerder. ‘Maar wij vinden het ook belangrijk dat de afwegingen grondig worden gemaakt.’

Wetenschappelijk verantwoord bezig zijn kost nu eenmaal tijd, zeggen ze bij de Gezondheidsraad. Al meer dan honderd jaar voorziet die de regering van advies, gevraagd en ongevraagd, bijvoorbeeld over hoe het screenen op darmkanker levens kan redden. Voor de crisis vooral vanuit een plekje in de schaduw, nu met de spanning erbij van in het middelpunt van de belangstelling staan.

Vaccinatiestrategie

Voor de coronatijd kon een advies zomaar langer dan een jaar op zich laten wachten. Aan een van de belangrijkste adviezen van deze crisis werkten de wetenschappers van de Gezondheidsraad bijna een half jaar: over welke strategie Nederland moest kiezen voor de vaccinatiecampagne.

Dat rapport kwam er halverwege november. De duidelijke boodschap: begin met het vaccineren van de ouderen en de kwetsbaren, en voorkom zo zoveel mogelijk ziekte en sterfte. Maar half november waren de voorbereidingen van de vaccinatiecampagne al voorzichtig begonnen.

‘Achteraf gezien had het misschien sneller gekund, al hebben we de tijd echt nodig gehad’, zegt emeritus hoogleraar Frans Meijman, die meewerkte aan dat advies. Maar veel had het niet uitgemaakt, denkt hij, als dat advies er bijvoorbeeld al in september was geweest. ‘In november was Nederland nog niet zover met de voorbereidingen. Bovendien zijn uiteindelijk allerlei jongere groepen voorgegaan in de vaccinaties, tegen ons advies in.’

Snelle commissie

Na dat vaccinatiestrategieadvies besloot Gezondheidsraad-voorzitter Bart-Jan Kullberg dat het tempo omhoog moest. Daartoe stelde hij eind december een kleinere tijdelijke ‘Commissie Medische aspecten van COVID-19’ in, bedoeld om spoedvragen van minister De Jonge zo snel mogelijk te beantwoorden. Een wendbare commissie, volgens de Gezondheidsraad, maar nog steeds bestaande uit negen deskundigen (en sinds kort tien). Ook die commissie levert niet altijd van de ene dag op de andere de zo gewilde antwoorden op de brandende vragen.

‘Sneller kan niet’, zegt Gezondheidsraadlid Carin Uyl-de Groot, hoogleraar evaluatie van de gezondheidszorg (Erasmus Universiteit). Zij vindt dat de raad juist heel slagvaardig is. ‘Bij zo’n nieuw leeftijdsadvies voor het AstraZeneca-vaccin houden we een reeks spoedvergaderingen, met elke keer nieuw bewijs en nieuwe gegevens. En die moet je afwegen tegen de risico’s die jongere mensen lopen bij corona.’

Anderen denken dat het wel degelijk sneller kan. Ook andere landen hebben wetenschappelijke adviescommissies, maar daar worden de knopen vaak eerder doorgehakt. ‘In bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk kunnen ze over ons systeem denken: doe niet zo ingewikkeld, ga gewoon aan de slag’, zegt Meijman. ‘In veel andere landen is er één persoon die zonder ruggespraak zegt: zo gaan we het doen. Een kapitein op het schip die beslissingen neemt als snel handelen nodig is.’

Degelijk

‘In de degelijkheid van de adviezen van de Gezondheidsraad zit de waarde’, vindt oud-voorzitter André Knottnerus daarentegen. En bij het advies over de mogelijke verlaging van de leeftijdsgrens van AstraZeneca speelt mee dat er andere alternatieve vaccins beschikbaar waren. Als de hele vaccinatiecampagne om AstraZeneca had gedraaid, was de beslissing volgens hem veel sneller gemaakt.

Knottnerus noemt het juist ‘indrukwekkend’ hoeveel adviezen de Gezondheidsraad tijdens de pandemie heeft uitgebracht. ‘Bij complexe vraagstukken duurt het soms wat langer. Je kunt niet zomaar zeggen: je krijgt morgen een antwoord als je nog niet alle data hebt.’

Na de coronacrisis zal het hele Nederlandse systeem worden geanalyseerd en geëvalueerd: wat kan er beter mocht er een volgende crisis komen? Hoe te laveren tussen spoed, zorgvuldigheid en slagvaardigheid? ‘De expertise van wetenschappers is nodig, want je wilt geen onvoorzichtige dingen doen’, zegt de woordvoerder van minister De Jonge.

En of het advies dat woensdag komt mosterd na de maaltijd is? ‘Het lijkt erop dat je nu niet veel meer kunt met AstraZeneca bij de veertigers en vijftigers’, zegt de woordvoerder. ‘Maar misschien in de toekomst wel, als er nieuwe vaccinatierondes zouden komen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden