NIEUWSDEFENSIE

Advies aan regering: hegemonie VS is voorbij, zoek aansluiting bij Frans-Duitse initiatieven

Nederland moet zijn terughoudendheid over Europese defensiesamenwerking laten varen nu de Amerikaanse hegemonie ‘voorbij’ is. Het moet aansluiting zoeken bij Frankrijk en Duitsland, en werk maken van taakspecialisatie in Europees verband.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima bij een bijeenkomst over Duits-Nederlandse samenwerking bij internationale missies Defensie samen met Minister van Defensie Ank Bijleveld en toenmalig Duitse minister van Defensie Ursula von der Leyen. Beeld Hollandse Hoogte / ANP Royal Images

Dat zegt de Adviesraad Internationale Vraagstukken in een dinsdag gepubliceerd advies aan de regering. Waar in het verleden het stoplicht vaak op rood stond als het ging om Europa en defensie, moeten alle lichten nu op groen: Nederland moet het Duitse voorstel voor een ‘Europese Veiligheidsraad’ – bestaande uit in ieder geval Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland – steunen. De EU moet zelf militaire operaties kunnen gaan aansturen en er moet zelfs – parallel aan dat van de Navo – een ‘bindend gemeenschappelijk defensieplanningsproces’ komen. Waar Nederland zich altijd heeft gekeerd tegen ‘overlap’ tussen taken van de EU en de Navo, juicht de AIV diezelfde overlap nu toe.

‘Ons vertrekpunt is het kantelend perspectief op de Navo’, zegt een van de opstellers van het rapport, EU-expert Luuk van Middelaar. Het rapport is ‘een oproep uit een bepaalde groef te komen’. Er is een ‘verschuiving in de trans-Atlantische verhoudingen, met of zonder president Trump in het Witte Huis’.

Het gaat er volgens Van Middelaar niet om ‘alle ballen op de EU’ te zetten, maar om pragmatisch te zijn: de Europeanen kunnen de komende tijd geconfronteerd worden met crises waar ze zelf uit moeten zien te komen. ‘Daar moet je op voorbereid zijn.’ Vandaar het optuigen van een militaire structuur binnen de EU, maar ook de noodzaak het ‘strategische vacuüm aan de top’ te vullen met een Europese Veiligheidsraad. Want op veiligheidsgebied blijft de samenwerking met de Britten cruciaal.

Opvallend is het AIV-pleidooi voor aansluiting bij Franse en Duitse initiatieven, juist nu Nederland ‘leider van het verzet’ is tegen een door Frankrijk en Duitsland gelanceerd Europees herstelplan. In diplomatieke kringen bestaat discussie over de effectiviteit van de Nederlandse keuze voor coalities van kleinere landen nu Parijs en Berlijn weer nadrukkelijker hun stempel op de EU willen drukken.

Laatdunkend

In 2018 keerde premier Rutte zich tegen Frans-Duitse initiatieven voor een Europees leger. Dit voorjaar was zijn eerste reactie op het Duits-Franse herstelplan voor de landen die het zwaarst door corona getroffen zijn een laatdunkende verwijzing naar de Frans-Duitse Meseberg Verklaring uit 2018. Die stond vol EU-plannen ‘waar ik sindsdien weinig meer van heb gezien’. President Macron kwam vorige week zelf naar Den Haag om Rutte ervan te doordringen dat het met het Europees herstelfonds anders zal lopen. En nu pleit de AIV ervoor een van de in Meseberg gepresenteerde ideeën – een Europese Veiligheidsraad – te omhelzen.

Omdat veiligheid geld kost, moet Nederland van de AIV ook een ‘meerjarenplan’ opstellen met ‘vooraf bepaalde stappen’ voor het behalen van de 2-procentnorm van de Navo in 2024. Dat verwijst naar de afspraak uit 2014 tussen Navo-bondgenoten om ernaar te streven in 2024 2 procent van het nationaal inkomen aan defensie uit te geven. 

Nederland bungelt bij het behalen van die ambitie onderaan de lijstjes. Het spendeert nu circa 1,3 procent en bij ongewijzigd beleid zal het in 2024 behoren tot de vier Navo-landen die relatief het minst aan hun veiligheid uitgeven. Minister van Defensie Bijleveld liet het behalen van de 2-procentnorm in 2024 onlangs achteloos los in een debat met de Kamer.  

Vorige maand pleitte Instituut Clingendael er ook al voor dat Europa moet streven naar ‘gedeeltelijke strategische autonomie’ en het optuigen van een EU militair hoofdkwartier. Onderzoeker Dick Zandee herinnerde er toen wel aan dat de Europese ambities door de geslonken Europese budgetten de afgelopen kwart eeuw heel ver afliggen van de realiteit. ‘We kunnen alleen op kleine schaal ingrijpen. (Europese, red.) vredesmissies hebben hooguit de omvang van een paar bataljons. Volstrekte peanuts.’

De AIV pleit ook voor taakspecialisatie – een oproep die al lang in Europa weerklinkt, maar vaak stuit op de weerbarstige realiteit. Landen willen graag zoveel mogelijk hun nationale defensie-industrie overeind houden. Deze neiging bleek vorige week sterk in de Tweede Kamer in het debat over de meervoudige aanbesteding van vier onderzeeboten. Dat het Franse Naval wel eens met de opdracht weg zou kunnen lopen, nadat het eerder ook al de nieuwe mijnenjagers mocht bouwen, wordt in het parlement met lede ogen aangezien.

‘Haagse Reacties: VS niet voor altijd politieagent van Europa’ 
Binnen de coalitie wordt het AIV-advies positief ontvangen. Het CDA is er bij monde van Martijn van Helvert ‘zeer blij’ mee. ‘Dit is de opening voor een breed debat over defensie.’ Het CDA ziet de verschuiving van de aandacht van de VS, zegt Van Helvert. ‘Nederland zal met Europese landen meer samen moeten werken. De VS kunnen niet voor altijd de politieagent van Europa zijn.’

‘Een Europees leger’, zegt André Bosman (VVD) ‘zal er nooit komen, maar wij zijn heel erg voor meer Europese defensiesamenwerking.’ Bosman wijst erop dat er al veel gebeurt. Zo is de 43ste gemechaniseerde brigade sinds 2016 onderdeel van de Eerste Duitse Pantserdivisie. ‘Hoe zal dat concreet gaan met de politieke besluitvorming bij eventuele inzet, dat is mijn vraag’, zegt Bosman. 

Vanuit de Tweede Kamer loopt er al een initiatief om scenario’s daarvoor een keer te oefenen met Duitse parlementariërs. De VVD steunt ook de materieelsamenwerking binnen Europa en Bosman is er ook voor dat Nederland zich aansluit bij Frankrijk en Duitsland, die tot nadere gezamenlijke afspraken willen komen over de wapenexport.

Salima Belhaj (D66) is ‘tevreden’ met de positieve reacties van coalitiegenoten. ‘Ik zie dit als steun in de rug voor wat wij al langer zeggen. Toen ik in april vorig jaar een initiatiefnota Europese krijgsmacht indiende, stond ik alleen.’ Op zijn beurt zegt Bosman: ‘Samenwerken? Tot je dienst, maar investeren in je eigen veiligheid, dat is de kern. En dat is ook een van de aanbevelingen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden