Nieuws

Advies aan ministers: let op uw zaak tijdens het constituerend beraad

Zaterdag is het nieuwe kabinet voor het eerst bijeen, hoewel het officieel nog geen enkele status heeft. Het gaat dan onder meer over de exacte taakverdeling. Grensgeschillen liggen op de loer.

Remco Meijer
Beoogd minister van Financiën, Sigrid Kaag, wordt digitaal ontvangen in het Logement door formateur Mark Rutte . Beeld Bart Maat/ANP
Beoogd minister van Financiën, Sigrid Kaag, wordt digitaal ontvangen in het Logement door formateur Mark Rutte .Beeld Bart Maat/ANP

De eerste bijeenkomst van een nieuwe ministersploeg heeft een eigen naam: het constituerend beraad. Niet dat die term in de Grondwet voorkomt, maar de constitutie is meer dan dat. Zij is het geheel van geschreven en ongeschreven regels in het staatsrecht. Een ministerraad mag de vergadering niet heten, omdat de ministers nog niet zijn beëdigd. Dat gebeurt maandag. Tot die tijd zijn de huidige ministers in functie.

Voor het constituerend beraad wordt ook wel de term oprichtingsvergadering gebruikt. Het coalitieakkoord is de afgelopen maanden door de fracties opgesteld. De fractieleiders en secondanten die nu minister worden, waren daarbij betrokken. De overige kandidaat-ministers niet. Zij moeten instemmen met het akkoord en zijn dan gehouden aan ‘de eenheid van het regeringsbeleid’. Immers, de regel is: het kabinet spreek met één mond.

Voorheen werd het constituerend beraad gehouden in de zaal van de Rijksvoorlichtingsdienst op Algemene Zaken, maar die is in deze coronatijd te klein om voldoende afstand te bewaren. Daarom wordt uitgeweken naar de Rolzaal, achter de Ridderzaal. Daar komt ook al tijden de gewone ministerraad bijeen, omdat de gebruikelijke Trêveszaal eveneens niet genoeg ruimte biedt.

Blauwe boek

Waar gaat het constituerend beraad over? Het zogeheten ‘blauwe boek’, het handboek voor bewindspersonen dat te vinden is op rijksoverheid.nl, omschrijft het als volgt: ‘In deze vergadering worden procedurele en inhoudelijke afspraken gemaakt over bijvoorbeeld de taakverdeling en de vervangingsregeling’. Met andere woorden, een minister moet goed opletten voor welke dossiers hij of zij uiteindelijk precies verantwoordelijk wordt.

Lilianne Ploumen, die in 2012 namens de PvdA minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking werd, schrijft in haar boek De deur naar de macht over het constituerend beraad: ‘Het is zaak om daar goed op voorbereid te zijn, want voor je het weet verlies je iets uit je portefeuille wat je graag wilde houden of raak je opgescheept met iets wat je liever kwijt dan rijk bent’.

Bekend is het voorbeeld van minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu, VVD), die in 2012 te kennen gaf het dossier spoor – dat zij in vorige functies onder zich had gehad – aan de staatssecretaris te willen laten. Dat was Wilma Mansveld (PvdA), die daarmee politiek verantwoordelijk werd voor het latere Fyra-debacle. Het leidde tot haar tussentijdse aftreden in oktober 2015, na een vernietigend rapport van een parlementaire enquêtecommissie. Schultz zei nadien tegen Het Parool dat zij dacht ‘een goede portefeuille’ te hebben overgedragen. ‘Heel vervelend dat het achteraf anders blijkt te zitten.’

Tegen zijn biograaf Ron Meerhof noemt oud-minister Ivo Opstelten het constituerend beraad ‘een nadere precisering van het regeerakkoord’, in zijn tijd over de verdeling van verantwoordelijkheden voor de politie tussen de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie. In zijn inleiding bij een boek over nieuwe kabinetten, Wacht op onze daden, schrijft de Nijmeegse hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert dat het constituerend beraad ministers de mogelijkheid biedt om ‘nadere afspraken over gezamenlijk beleid’ te maken.

De regie

Bij de ministersploeg van Rutte IV ligt dat voor de hand. Het onderwerp stikstof bijvoorbeeld raakt minstens vijf ministers, die grensgeschillen over hun beleidsterrein zullen willen voorkomen. Zo staat in het coalitieakkoord dat de minister voor Klimaat en Energie ‘regie voert over het beleid’, maar ook in het hoofdstuk over ‘Landbouw, natuur en stikstof’ is sprake van ‘een krachtige regie-organisatie’ en dan heeft daarnaast de minister voor Wonen nog eens ‘een regiefunctie voor het ruimtelijk beleid’. Daar kan nader overleg geen kwaad.

In het constituerend beraad kan het ook gaan over de precieze naamgeving van een ministerie. En aan de orde komt de regeringsverklaring, die minister-president Mark Rutte volgende week uitspreekt in de Tweede Kamer. Daarin legt hij verantwoording af voor de formatie en de invulling van het coalitieakkoord. Voor het debat hierover heeft Kamervoorzitter Vera Bergkamp de hele dinsdag en woensdag ingeruimd. Een meerderheid van de Kamer zal het vertrouwen in het nieuwe kabinet moeten uitspreken.

De ‘vervangingsregeling’, waarvan in het blauwe boek sprake is, regelt de gang van zaken op een ministerie bij tijdelijke afwezigheid van een minister. ‘Het vervangingsbesluit wijst in principe voor elke minister een staatssecretaris als vervanger aan en een met name genoemde minister ad interim.’ Die namen worden in het constituerend beraad vastgelegd. De regeling is niet van toepassing als de afwezigheid van een minister niet van tijdelijke aard is.

Na afloop van het constituerend beraad volgt zaterdagmiddag nog een informeel ‘startberaad’, waarbij ook de staatssecretarissen aanwezig zijn. Formateur Rutte biedt zijn eindverslag aan Kamervoorzitter Bergkamp aan en informeert koning Willem-Alexander. Daarmee is de weg vrij voor de benoemingen, bij Koninklijk Besluit, van de bewindslieden en de beëdiging op maandag.

Wat gebeurt er maandag?

Een wijsheid in Den Haag wil dat de eerste en de laatste dag van een ministerschap de leukste zijn. Daartussen is het hard werken, met veel debat en vaak gedoe. Maandag is daarom voor zowel de oude als de nieuwe ploeg memorabel: de vertrekkende bewindspersonen zijn van hun taak verlost, de nieuwe mogen naar koning Willem-Alexander.

Volgens de Grondwet ‘leggen de ministers en de staatssecretarissen bij de aanvaarding van hun ambt ten overstaan van de Koning een eed, dan wel verklaring en belofte, van zuivering af en zweren of beloven zij trouw aan de Grondwet en een getrouwe invulling van hun ambt’. Onder druk van de Tweede Kamer is dit ritueel, ten behoeve van de openbaarheid, sinds 2012 live op televisie te volgen.

Na de beëdiging, maandagochtend om 11 uur, volgt de bekende bordesfoto van de ministers met de koning. Omdat er zowel binnen (voor de beëdiging) als buiten (voor de foto) meer ruimte is op paleis Noordeinde dan op paleis Huis ten Bosch, vindt alles plaats op Noordeinde. Daarvandaan vertrekken de ministers en staatssecretarissen naar hun nieuwe departement voor de overdracht. Aan het eind van de middag is dan de eerste officiële ministerraad, gevolgd door een ontmoeting met de parlementaire pers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden