Adieu welkomstcultuur

Ook deze deal van Merkel zal stuiten op de coalitie van de onwilligen.

Het succesvolste argument... Beeld AP

In een Haags zaaltje was maandag weer eens een debat over Europa. Voel je je Europeaan, vroeg de moderator. Met als onderliggende boodschap dat dat veel beter is dan Nederlands nationalisme. Daarna kwam de perskritiek. Waarom heeft de Volkskrant tien man in Den Haag en maar twee in Brussel? Nog meer nieuws over de EU kunnen we de lezers niet aandoen, zei ik. De gedachte achter de vraag was: veel berichtgeving over de EU leidt tot beter begrip. Dan komt die mooie Europese identiteit vanzelf. Kom over twee eeuwen nog eens terug, zei ik. Leuk of niet, de realiteit is: de natiestaat is springlevend.

Zo blijft Europa een kwestie van bokken en schapen. Dezelfde maandagavond speelde de werkelijkheid zich af in Brussel. Daar zaten Merkel en Rutte aan tafel met de Turkse premier Davutoglu. Merkel met haar Europese idealen, Willkommenskultur, mensenrechten en Europa als waardengemeenschap. Maar de harde realiteit was er ook. Wat Merkel in maanden niet was gelukt, kreeg de zogeheten coalitie van de onwilligen in een paar weken voor elkaar. Terug naar de nul asielzoekers van Rutte. Niet met goede gesprekken maar omdat de Hongaren, Oostenrijkers en Macedoniërs de grens hadden afgesloten.

Duitsland kan deze overwinning van de Realpolitik nauwelijks aan. In de slottekst na de EU-top mocht van Merkel niet staan dat de route over de westelijke Balkan 'nu dicht is'; zij wilde het woord 'dicht' niet lezen. Wat wel mocht was 'een eind aan de doorwuif-benadering'. Ze beet de Oostenrijkers toe dat ze 'niet behulpzaam' waren geweest. Haar hoogste adviseur Altmaier zei in een groot interview met Die Welt 'dat Ankara zich in deze vluchtelingensituatie Europeser heeft opgesteld dan menig land in Europa'. De Duitsers voelen zich tekortgedaan en onbegrepen.

Hij moest snel toehappen... Beeld AFP

De Duitse socioloog Helmuth Plessner, lange tijd werkzaam in Nederland, wees in Die verspätete Nation (1959) op de vooroorlogse Duitse traditie om zich op te werpen als het geweten van de wereld. Dat brengt met zich mee dat de anderen spelbedervers zijn. Duitsers vinden dat de rest zich zou moeten gedragen zoals zij, en uiteindelijk staan ze alleen. Precies wat nu is gebeurd. Ook de welwillendheid van de Turken is minder te danken aan de morele argumentatie van Merkel dan aan Heras hekwerk.

Ankara zag in dat het snel moest toehappen; een effectief afgesloten Europese buitengrens betekent dat de lidstaten zich gaan afvragen waarom ze zich nog iets aan de Turkse wensen gelegen zouden laten liggen.

Macht is de bereidheid van anderen om te gehoorzamen, leren we van weer een Duitser, Max Weber. Die bereidheid neemt in Europa snel af. Ze zijn er niet bang meer voor de 'goede hegemoon'. De Oostenrijkers lieten meteen na de deal met Turkije weten 'geen millimeter' te zullen opschuiven. De Hongaren zetten er een hek bij, net als de Macedoniërs en de Serviërs (geen EU-landen).

Bangmakerij over Schengen werkt ook niet meer. De Europese commissie becijferde de verliezen met het einde van Schengen in de honderden miljarden. Slovenië sloot daarna prompt de buitengrens maar ópende de binnengrens, en liet daarmee zien dat het verfoeide hekwerk het vrije reizen in de Schengenruimte juist mogelijk maakt.

Komende week moet de zaak worden afgehecht tijdens alweer een top. Elke Syriër die wordt teruggestuurd naar Turkije, wordt afgestreept tegen een Syriër die naar Europa mag. De vluchtelingen die over de EU worden verdeeld, worden afgetrokken van de 160 duizend die al in oktober naar de lidstaten zouden komen. Daar kwam toen beschamend weinig van. Is er reden waarom het nu wel zou lukken? Waarom heeft bijvoorbeeld Nederland de afgesproken zesduizend vluchtelingen nog altijd niet hierheen gehaald? Ik vroeg het een prominent politicus, die zei: omdat er al veel meer dan zesduizend uit zichzelf gekomen zijn. Nederland vindt dat het aan zijn taks zit. Dat vinden de andere 'welwillenden' ook. De rest wil inderdaad niet.

Hoogstwaarschijnlijk komt er ook nu niks van terecht. Niet van het invliegen van vluchtelingen, niet van de visavrije ruimte die Turkije is beloofd. Al helemaal niet van het Turkse EU-lidmaatschap. De lidstaten gaan alles plechtig beloven en niets doen. Dat brengt me terug naar het Haagse zaaltje van maandagavond. De kritiek op de media ging er nog even door. Het beeld van Europa is zo negatief, hoorde ik, omdat regeringsleiders in Brussel altijd een ander verhaal hebben dan thuis. In Brussel gaan ze akkoord, en als ze terugkomen zeggen ze dat het de schuld is van Europa. Ze staan niet achter de besluiten die ze zelf nemen. Dát zouden de kranten vaker aan de kaak moeten stellen.

Zij wordt niet begrepen... Beeld AP

Bij deze dan. Het akkoord tussen de EU en Turkije is een mooi voorbeeld. Merkel heeft deze deal, afgezien van Rutte, helemaal in haar eentje gesmeed. Groot chagrijn bij de andere EU-landen. De Financial Times tekende op uit de mond van een ambassadeur: 'Dieptepunt in mijn periode bij de EU, een aanfluiting van de manier waarop wij werken.' Na het diner met premier Davutoglu werd het akkoord aan de regeringsleiders gepresenteerd. Alle leiders voelden zich overvallen. Allemaal zeiden ze ja, na nog eens twaalf uur massage.

Terug naar huis kon in elk geval staatssecretaris Dijkhoff (asiel) een vrolijk verhaal vertellen. Hij rekent op halvering van het verwachte aantal asielzoekers dit jaar. Nederland zit goed, ver van de hekken en de vuile handen, en heeft zich helemaal ingezet voor een Europese oplossing. Nu nog een paar dagen uitwerking en dan eind volgende week de ondertekening en de officiële foto van alle regeringsleiders. Morgen verkiezingen in drie Duitse deelstaten. Zo lang blijft die deal zeker wel goed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden