Analyse ‘affaire-Van Liempt’

Ad van Liempt ligt van verschillende kanten onder vuur. Waar komt de kritiek vandaan?

Ad van Liempt over zijn Gemmeker-biografie: Ad van Liempt: ‘Ik heb zeker geen perfect boek geschreven, maar ik kan elk citaat en elk feit verantwoorden.’ Beeld Frank Ruiter

Een uiteenlopend gezelschap neemt Ad van Liempt, auteur van talrijke boeken over de oorlog, onder vuur. Hoewel hij zich van geen kwaad bewust is, trok Van Liempt zich vorige week terug voor een herdenking. Een copromotor stapte uit diverse commissies. De kritiek aan de hand van vier publicaties.

In digitale sferen en in de wandelgangen van wetenschappelijke instituten woedt al geruime tijd een ‘affaire-Van Liempt’. In het centrum daarvan bevindt zich publicist en programmamaker Ad van Liempt (70) – bekend van het geschiedenismagazine Andere Tijden en talrijke boeken, waarvan zijn in mei verschenen proefschrift over Albert Gemmeker, commandant van het doorgangskamp Westerbork, voorlopig het laatste was.

Van verschillende kanten wordt Van Liempt beticht van plagiaat, of anders wel van subtieler ‘jatwerk’. En hij zou zich, volgens zijn critici, hebben bezondigd aan geschiedschrijving ‘in grijstinten’ – ‘nivellering’, in de woorden van de vorig jaar overleden historicus Evelien Gans: het bagatelliseren van het onderscheid tussen goed en fout en de neiging om van daders slachtoffers te maken.

Enkele bekende en minder bekende Nederlanders hebben hun bezwaren tegen de opvattingen en de werkwijze van Van Liempt op uiteenlopende manieren tot uiting gebracht. Tot hen behoren televisie- en radiopresentator Frits Barend, schrijver en beeldend kunstenaar Chaja Polak, publicist Maarten van Voorst tot Voorst, de emeritus hoogleraar Lodewijk Brunt, de historicus Rudolf Dekker (die een boek schreef over de werkwijze van Van Liempt) en zelfstandig onderzoeksjournalist Bart Droog. Laatstgenoemde heeft een klacht van vele honderden punten tegen Van Liempt ingediend bij de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), waar Van Liempt promoveerde met zijn Gemmeker-biografie. 

De critici van Van Liempt verwijzen naar elkaar en vullen elkaar aan, maar ontkennen dat er sprake is van een ­georkestreerde campagne. Het doelwit van hun kritiek ervaart het anders. ‘Stelselmatig worden organisatoren van bijeenkomsten waar ik optreed bestookt met mails waarin ik met ­nivellering en wetenschappelijk wangedrag in verband word gebracht’, zegt Ad van Liempt. Ook zijn promotor Hans Renders, directeur van het Biografie Instituut van de RUG, maakt uit het feit dat zijn buitenlandse relaties ongevraagd door meerdere mensen over ‘de affaire-Van Liempt’ worden geïnformeerd op dat er sprake is van enige coördinatie.

Ook tegen een beoogd optreden van Van Liempt bij de Sobibor-herdenking in het Amsterdamse Verzetsmuseum rezen bezwaren, die met name door Frits Barend en Chaja Polak werden vertolkt. Een week vóór de herdenking, afgelopen donderdag, heeft Van Liempt zich teruggetrokken. ‘Ik wilde niet dat het bij de herdenking over mij zou gaan.’ Hij vindt het onbegrijpelijk dat zijn critici hem als exponent van de nivellering aanmerken. ‘In Kopgeld, Jodenjacht en andere boeken heb ik veel over daders geschreven, zonder een spoor van nivellering. Integendeel: de wandaden van Jodenjagers zijn zelden zo in detail beschreven als in mijn boeken.’

Inmiddels worden ook zijn promotoren en de leden van de begeleidingscommissie op de korrel genomen – met name door Bart Droog, die in zijn correspondentie zijn lidmaatschap van de journalistenvakbond NVJ opvoert als brevet van deskundigheid. Zo staat de historicus Doeko ­Bosscher, emeritus hoogleraar en oud-rector magnificus van de RUG, er gekleurd op als copromotor van Van Liempt. Hij is in die mate onderdeel geworden van ‘de affaire-Van Liempt’ dat hij zich op eigen initiatief heeft ­teruggetrokken als voorzitter van de raad van toezicht van Herinneringscentrum Kamp Westerbork en als lid van meerdere commissies die zijn gerelateerd aan de RUG.

Ook binnen- en buitenlandse relaties van promotor Hans Renders zijn geattendeerd op diens betrokkenheid bij een affaire waarvan wordt gesuggereerd dat ze immense proporties heeft aangenomen. De teneur van die mails: Renders heeft niet alleen zijn zegen gegeven aan een proefschrift waarvan het wetenschappelijk gehalte ter discussie is gesteld, maar zou zich ook aan ‘wetenschapsfraude’ te buiten zijn gegaan.

Frits Barend. De televisie- en radiopresentator was een van de vertolkers van bezwaren die rezen tegen een beoogd optreden van Van Liempt bij de Sobibor-herdenking in het Amsterdamse Verzetsmuseum. Van Liempt trok zich terug: ‘Ik wilde niet dat het bij de herdenking over mij zou gaan.’ Barend uitte zijn kritiek op Van Liempt eind maart ook in een artikel in Het Parool . Beeld ANP

Daarbij verwijst Droog naar het feit dat boekbesprekingen die Renders voor Nederlandse kranten heeft geschreven ook in buitenlandse vakbladen zijn verschenen. De KNAW schrijft over deze praktijk: ‘Hergebruik van ­eigen teksten is in de wetenschap gebruikelijk, waarbij bronvermelding wenselijk, maar niet altijd noodzakelijk is.’ Voor Droog is dit geen beletsel Renders van ‘zelfplagiaat’ te betichten. Een promovendus van Renders ontving een mail van Van Voorst waarin hij werd gewaarschuwd voor de negatieve gevolgen die zijn relatie met Renders zou kunnen hebben voor zijn wetenschappelijke loopbaan. 

Van Liempt kreeg ook bijval. Onder anderen van wetenschapsjournalist Frank van Kolfschooten, die de aanval van Barend afdeed als een ‘flauwekul-hetze’, en Geert Mak, die in Het Parool schreef: ‘De mens Van Liempt en zijn levenswerk, ze staan uiteindelijk als een huis.’

Oorlogsouders

Wat Ad van Liempt het meest wordt aangerekend, is dat hij in maart 2017 het boek Oorlogsouders van Isabel van Boetzelaer – over haar vader Willem, een beruchte ‘Jodenjager’ tijdens de Duitse bezetting – diverse keren heeft aangeprezen. Bij de boekpresentatie sprak hij over ‘zogeheten daders’ en kenschetste hij Willem als een beïnvloedbare jongen die op het verkeerde moment verliefd werd op het verkeerde meisje (de dochter van de Haagse NSB-burgemeester Westra). Van Liempt: ‘Ik sprak over het feit dat we zo weinig weten van daders – zogehéten daders, niet zogenáámde daders – en dat we over hen in dit boek meer kunnen lezen. Van vergoelijking is absoluut geen sprake.’

Chaja Polak. De schrijver en beeldend kunstenaar maakte net als Frits Barend bezwaar tegen het optreden van Van Liempt bij de Sobibor-herdenking. Polak en andere critici verwijten Van Liempt dat hij in maart 2017 het boek Oorlogsouders van Isabel van Boetzelaer – over haar vader, een beruchte ‘Jodenjager’ tijdens de Duitse bezetting – heeft aangeprezen. Van Liempt distantieerde zich later van het boek.

Kort na de verschijning van het (bejubelde) boek schreef Chaja Polak in NRC Handelsblad: ‘Blijkbaar is nu de tijd aangebroken zachtaardige SS’ers ten tonele te voeren en begrip voor hen op te brengen.’ Later zou Polak Van Boetzelaer pareren met het boek De man die geen hekel had aan Joden. In de Nederlandse Boekengids maakte Maarten van Voorst gehakt van Oorlogsouders – volgens hem een ‘potpourri van vervalsingen, verzinsels en plagiaten’. Zo was Willem Boetzelaers Duitse schoonvader geen verzetsman maar loyaal aan het regime. En diens vrouw was beduidend nazi-gezinder dan Isabel van Boetzelaer deed voorkomen.

Van Liempt distantieerde zich van het boek – veel te laat volgens zijn critici. Hij relativeerde zijn betrokkenheid bij de totstandkoming en uitte bij verschillende gelegenheden zijn spijt over het feit dat hij het boek ‘te lichtvaardig’ had aangeprezen en ‘onvoldoende had bestudeerd’. In Het Dagblad van het Noorden noemde hij dit ‘een dieptepunt in mijn carrière’.

Rode Kruis-lustrumboeken

Bij de nadering van het lustrumjaar 2017 liet het Nederlandse Rode Kruis twee boeken schrijven: één over de organisatie tijdens de Duitse bezetting, te schrijven door Niod-onderzoeker Regina Grüter, en één over de 150-jarige geschiedenis van de organisatie, te schrijven door Ad van Liempt en cultuurwetenschapper Margot van Kooten – werkzaam bij het Nationaal Archief. ‘Ad van Liempt heeft het gras voor mijn voeten weggemaaid’, zegt Grüter.

De bedoeling was dat eerst ‘het pijnlijke boek’, over de bezettingsperiode, zou verschijnen, en daarna ‘het feestelijke boek’ – over 150 jaar Rode Kruis. Voor de documentatie van zijn boek zou Van Liempt gebruik kunnen maken van de documentatie die Grüter had verzameld. Eind 2015 besloot het Rode Kruis, onder een nieuwe directie, ‘de publicatie van het jubileumboek naar voren te halen’, zodat het zou kunnen worden gepresenteerd op 8 mei 2017, de verjaardag van Henri Dunant, de stichter van het Rode Kruis.

‘Er zijn vervolgens afspraken gemaakt tussen Regina en Ad over hoe het hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog zo goed mogelijk zou aansluiten op het onderzoek van Regina, zonder dat het gras voor de voeten van ­Regina weggemaaid zou worden’, schreef Frank Tebbe van het Rode Kruis in een toelichting aan Bart Droog. ‘Dat is ook goed gelukt.’ Dat is ook de opvatting van Ad van Liempt. ‘Ik ben heel terughoudend geweest bij de presentatie van ons boek en heb met meel in de mond gepraat over het hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog omdat daar, later dat jaar, nog een boek over zou verschijnen.’

Grüter ziet dat anders. ‘In een radio-interview kwam het hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog in zijn eigen boek uitgebreid aan de orde, en verwees hij terloops, pas op aansporing van een van de interviewers, naar mijn boek. Op zo’n manier dat luisteraars konden denken: dat andere boek doet er niet meer toe. Ook in ­andere media-uitingen was dat het geval. Ik verwijt hem niet dat hij gebruik heeft gemaakt van mijn documentatie, want dat was afgesproken. Ik verwijt hem dat hij de afspraken naast zich heeft neergelegd en oncollegiaal is geweest. En dat verbaasde mij, want ik had hem hoog staan.’

Maliebaan

Een andere casus waarnaar critici van Van Liempt steevast verwijzen, is die van de twee boeken over de Utrechtse Maliebaan tijdens de Duitse bezetting. Het eerste, geschreven door emeritus hoogleraar Wout Buitelaar, verscheen in 2008. Het tweede, van de hand van Ad van Liempt, verscheen in 2015. Die volgorde rechtvaardigt volgens de critici al de verdenking dat hij uit ouder werk heeft geput. Dat klopt in zoverre dat Van Liempt al in zijn voorwoord verwijst naar eerdere publicaties over de ­Maliebaan, al in de eerste zin naar Panden die verhalen van Wout Buitelaar. ‘Maar verder hebben beide boeken weinig met elkaar gemeen’, zegt Van Liempt.

Volgens Buitelaar – ‘Ik behoor niet tot het pro- of anti-Van Liempt kamp’ – zijn er uiteraard inhoudelijke overeenkomsten tussen twee boeken over dezelfde straat. Het boek van Van Liempt voegt inhoudelijk niet veel toe aan het zijne, maar is er evenmin een aftreksel van. ‘Qua vorm verschillen zij nogal van elkaar. Ik heb gekozen voor een thematische benadering, hij voor een chronologische.’ Een slachtoffer van Van Liempt, zoals hij door diens critici wordt genoemd, voelt Buitelaar zich niet. Evenmin heeft Van Liempt hem met zijn boek overvallen. ‘Hij heeft mij tevoren over zijn plannen geïnformeerd. Dat ik zijn boek ooit een vierde druk heb genoemd van mijn eigen boek, was een ondeugende grap. Geen verwijt aan Ad van Liempt.’

Bart Droog. De zelfstandig onderzoeksjournalist diende een klacht van vele honderden punten tegen Van Liempt in bij de Rijksuniversiteit Groningen, waar Van Liempt ­promoveerde met zijn Gemmeker-biografie. De integriteitscommissie van de RUG doet onderzoek. Droog neemt ook zijn promotoren en de leden van de ­begeleidingscommissie op de korrel. Beeld Hollandse Hoogte

Gemmeker-biografie

Het voornaamste bezwaar tegen Van Liempts biografie van Konrad Gemmeker is dat de auteur – onder andere in een interview in de Volkskrant – de indruk heeft gewekt de eerste biograaf te zijn van de kampcommandant van Westerbork. Daarmee zou hij geen recht hebben gedaan aan vakgenoten die eerder over Gemmeker hebben geschreven, zoals Lotte Bergen, Eva Moraal, Nanda van der Zee en Frank van Riet.

De integriteitscommissie van de RUG doet onderzoek naar deze en andere punten van kritiek op het proefschrift van Van Liempt. Hijzelf is, gedurende het onderzoek, gehouden aan een zwijgplicht over dit thema. Eén ding wil hij er wel over zeggen: ‘Ik heb zeker geen perfect boek geschreven, maar ik kan elk citaat en elk feit verantwoorden.’ En daar gaat het om bij een promotie, beaamt zijn promotor Hans Renders. ‘Je moet in de noten kunnen lezen wat de bronnen zijn van een boek. Ik ben ervan overtuigd dat het boek van Ad die toets der kritiek zal doorstaan. Als zijn critici zeggen: hij heeft zijn bronnen gereduceerd tot voetnoten, dan zijn ze niet op de hoogte van hoe het werkt in de wetenschap. Ik weet niet wat een wetenschappelijke biografie is, maar wel dat deze biografie wetenschappelijk verantwoord is.’

Voor de documentatie van dit artikel is geput uit gesprekken met Frits Barend, Doeko Bosscher, Wout Buitelaar, Regina Grüter, Ad van Liempt, Chaja Polak, Hans Renders, Maarten van Voorst tot Voorst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden