Ad Melkert

Ad Melkert, fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, maakt zelf zijn coquilles St.Jacques, graag met truffel en zeezout, maar als ze in een roomsaus worden geserveerd, zegt hij geen nee....

Een zwarte Mercedes Benz draait de vredige laan op van restaurant Savelberg in Voorburg. Op de achterbank inhaleert Ad Melkert (45) door de mobiele telefoon de laatste politieke actualia. De taxichauf feur vraagt nietsvermoedend: 'Kan ik de rekening naar het cda sturen?' Het zijn van die kleine ongemakken waar de sociaal-democraat steeds minder vaak op stuit. Want de bekendheid van het merk Mel kert neemt door allerlei optredens toe, op weg naar de Tweede Kamer verkiezingen van mei 2002. Wie is de man die Wim Kok gaat opvolgen? Wat beweegt hem?

De locatie van topkok Savelberg is niet toevallig gekozen. Culinair autodidact Ad Melkert heeft zich laten bijscholen in een mannenkookclubje. 'Het geeft je totale ontspanning omdat je alleen maar met het eten bezig bent. Een goed glas wijn erbij prikkelt de fantasie. Ik neem de telefoon dan niet meer aan.'

Melkert rooft elementen uit allerlei recepten en mixt ze tot voldragen diners. Een voorgerecht, onlangs door hem bereid: 'Ik doe graag iets met coquilles St. Jacques. Die bak ik heel licht aan in een hete pan met olijfolie. Daar doe ik wat truffel en zeezout op. Het oog wil ook wat, er moet kleur op het bord. Dan maak ik bijvoorbeeld wat rode bieten al dente in acieto balsamico en nog wat rode paprika met knoflook gebakken.' Even later worden er coquilles St. Jacques geserveerd in een roomsaus. 'Hm', kreunt Melkert, 'die kookles heb ik gemist.'

Adrianus Petrus Wilhelmus Melkert is opgegroeid op de zware klei van Gouderak. 'Het is letterlijk down to earth, het behoort tot de laagste delen van het land. De mensen zijn er zonder opsmuk, houden van aanpakken. Ze zijn ook vrij recht voor hun raap in de wijze waarop ze zich uitdrukken. Mijn jeugd speelde zich af in een sterke dorpsgemeenschap, waar mijn ouders middenin stonden en staan.

'Mijn beeld over de jaren zestig bij ons thuis is er een van de tobbe en de wringer. De Solex was het hoogst haalbare privé-vervoermiddel, op de Solex met de lange leren jas.' Topografie was zijn favoriete vak. 'Ik had een enorme drang de aardbol te leren kennen. Uren en uren kon ik over de atlas gebogen zitten: de hoofdsteden, de vlaggen. Mijn eerste spaarproject was zo'n wereldbol met een lampje erin. Tegen de 30 gulden, een heel bedrag in die tijd.'

Eind jaren zestig kreeg Melkert er nog twee broertjes bij, met wie hij elf jaar scheelde. 'Dat heeft veel vreugde in het gezin gegeven. Mijn ouders hadden op vrij jonge leeftijd twee kinderen gekregen, later begon die hele cylcus nog een keer. Ze hebben ons daar bewust bij betrokken, waardoor ik mede-opvoeder werd. Zo heb ik het ook ervaren. Ik herinner me nog goed dat mijn kleine broertje een tijd in het ziekenhuis lag. Het voelde alsof ik daar zelf lag.' Verantwoordelijkheid kreeg Melkert ook toebedeeld op de lagere school. Naar hij nu vermoedt om hem rustig te houden. 'Ik organiseerde de melkdistributie, de verspreiding van de jongerenbladen Okki en Taptoe en bediende de stencilmachine. Dat vond ik hartstikke leuk, een beetje organiseren.'

Melkert werd opgevoed in het 'opgeruimde katholieke geloof' en was misdienaar. 'Dat vond ik interessant, deel uit te maken van het ritueel. Op mijn 12de was het afgelopen. Het eigenaardige is dat je persoonlijke bewustwording pas na het misdienaarschap ontstaat.' 'Op een goede dag', realiseerde Melkert zich dat de katholieke kerk hem niet meer inspireerde. 'Wat er buiten het kerkgebouw en de liturgie gebeurde, het maatschappelijk actief zijn, dat trok me juist aan.'

In zijn gymnasiumjaren werd Melkert verslaggever voor de Goud sche Courant. Wat tot zijn verbeelding sprak, was een verkiezingsbijeenkomst in een Goudse sporthal. 'Bomvol was het daar. Geer tse ma, Andriessen en Den Uyl gingen in debat. Dat zinderde! Daar gebeurde wat. Dat is toch de motor van de nieuwsgierigheid: willen weten wat er gaande is, en daar ook deel van uitmaken.'

Tijdens zijn studie politicologie meldde hij zich bij de ppr. Bij de Europese verkiezingen van 1979 kandideerde Melkert zich. Hij kwam op de derde plaats van de lijst terecht. Het was duidelijk dat de ppr niet meer dan één zetel zou verwerven. 'Het scheelde niet veel of ik had de tweede plaats achter Leo Jansen gekregen. Dat was interessant geweest, omdat je niet weet wat er gaande de rit zou gebeuren.'

Hij haakte af bij de ppr omdat de partij niet meer wilde samenwerken met het cda na de val van het kabinet-Den Uyl. De ppr koerste op een samenwerking met psp en cpn. 'Ik vond dat de verkeerde richting, het was geen toekomst-optie om ver van de pvda af te gaan staan.' Hij bleef negen maanden partijloos en meldde zich als pvda-lid in september 1982.

Andere perspectieven drongen zich op: zijn latere vrouw Monica Leon kruiste in december 1979 zijn pad. Als voorzitter van de Council of European National Youth Committees kwam hij op een jongerenconferentie in Chili tijdens een periode dat de junta enige verlichting leek toe te staan. Hij trof een land aan met een avondklok, een land waar hij in de gaten werd gehouden. 'De plaats van samenkomst was omsingeld door militairen en zij maakten het daarmee onmogelijk bijeen te komen. Monica behoorde tot de medeorganisatoren van de christendemocratische partij. Ze fungeerde er ook als mijn tolk, want ik sprak in die dagen nog geen Spaans. Mijn contact met haar is gebleven en heeft zich geleidelijk verdiept.'

Geleidelijk verdiept... was hij niet meteen verkocht? 'Nou, in die week is er wel iets moois ontstaan, maar het heeft nog een hele incubatietijd gehad. Eerst woonde ze in Venezuela en daarna in Brussel. Monica is een totaal ander mens. Qua cultuur, karakter, uiterlijk, werkelijk alles. We zijn elkaars tegenhangers.

Kan Melkert vertellen wat kroonprins Willem-Alexander straks te wachten staat, als hij trouwt met een vrouw van het Latijns-Ameri kaanse continent? 'Nou, het zal niet eenvoudig zijn. Zij laat nooit een cultuur achter zich, en hij kan die andere cultuur nooit totaal verinnerlijken. Dat geldt voor mij en zo is dat met iedere interculturele relatie. Het is wel heel inspirerend als je openstaat voor die cultuur en het kan voordelen hebben. Ik vind het geweldig om de warmte van het Chi leense familieleven te kennen. Het heeft mij ongelooflijk verrijkt nu ik weet hoe mensen in Zuid-Amerika met elkaar omgaan. Ik vind dat iedere keer nog leuk, hoewel ik na een verblijf van twee, drie weken daar weer amechtig snak naar de grote onafhankelijkheid en de koelte van Nederland. En andersom: voor iemand uit Zuid-Amerika kan het een enorme verademing zijn als je je leven kunt inrichten, zonder dat je familie zich overal mee bemoeit. Hoe Willem-Alexander en Máxima dat gaan beleven, moeten ze zelf ondervinden, maar het is echt een avontuur.'

Melkert heeft twee dochters. Hij heeft wat met kinderen, fluistert zijn naaste omgeving. De geharnaste politieke ridder kan volledig ontdooien als een van zijn dochters zich telefonisch meldt. Zo betrapte hij zichzelf onlangs op het verlangen dat hij aan het einde van zijn carrière wel voor de klas zou willen staan. De aanleiding was een discussie over zij-instromers in het onderwijs. 'Ik zou voor de klas willen staan bij kleintjes van 5, 6 jaar. Het wonder van het leren lezen, dat is iets waar ik echt ontroerd van raak. Je hebt geen idee hoe snel kinderen ineens letters leren. Ik zat op een goeie dag in de auto en reed langs een afslag. Vanaf de achterbank hoorde ik ineens een van de kinderen zeggen: 'Pappa, ik kan lezen wat er op dat bord staat.'

De familie heeft ook een tijdlang een pleegkind in huis gehad. 'Een fundamentele levenservaring. Onze pleegdochter kwam door puur toeval op onze weg. Dat heeft veel van ons en de kinderen gevraagd, waarbij je je in het begin makkelijker aanpast dan later. We hebben met haar alles beleefd, zowel de goede als de slechte dingen. Alle problemen die je hoort over de jeugdhulpverlening passeerden de revue.'

De pleegdochter vertrok weer. Heeft hij dat als een verloren strijd ervaren? 'Nee, omdat ik geloof en hoop dat wij haar ook dingen hebben meegegeven die er later in haar leven weer uitkomen. Zoals zij ons ook dingen heeft laten ervaren, waarvan je je misschien niet bewust bent, maar die wel meetellen. Bovendien: de band is gebleven. Dat is belangrijk. Het is ook belangrijk dat mensen, al is het maar tijdelijk, bereid zijn als pleegouders op te treden, en dat mensen vanuit de instituties kunnen terugvallen op mensen die bereid zijn dat te doen. Maar er is van tevoren geen garantie op succes of tevredenheid.'

De culinaire maestro Savelberg verschijnt even aan tafel en bedankt de politieke leider voor zijn kookboekje dat hij met kerst heeft verstuurd. Nederlandse politici beschouwen eten, anders dan hun Belgische en Franse ambtgenoten, als een noodzakelijk kwaad. Wat dat betreft breekt Melkert zeker met de sociaal-democratische traditie (het jachtige broodje kaas met het glas melk van Joop den Uyl). Heeft Melkert culinaire herinneringen aan de Nederlandse politiek?

'Meteen na de verkiezingen van 1994 hebben we een bijeenkomst gehad bij Hans Dijkstal thuis in Wassenaar. Daar had Anneke Dijkstal een uiterst smakelijke Indische hap klaargemaakt. Het is niet doorslaggevend geweest voor de vorming van Paars, maar het schiep wel een goede bodem voor het vervolg.' Zo tegen het einde van die kabinetsformatie, ging tijdens het koken op een woensdagavond de telefoon. 'Ik stond in een pan te roeren. Nu ben ik niet gewend op te nemen tijdens het eten, maar een van de kinderen zei dat het Algemene Zaken was. Ik dacht: dat is misschien toch wel interessant. Of ik de volgende dag kon komen. Ter bevestiging heb ik Kok maar even gevraagd om welke post het ging. Sociale Zaken en Werkgelegenheid.'

Het was een voorlopige bekroning op een pvda-fractielidmaatschap van acht jaar. We zijn nu weer bijna acht jaar verder en de kans is zeer aanzienlijk dat Melkert dit najaar het politiek leiderschap overneemt van Wim Kok. Wat is de drive van Ad Melkert?

'Het begint toch echt met die nieuwsgierigheid en een respect voor het talent van mensen. Dat is het allerbelangrijkste dat mijn moeder me heeft meegegeven: ze heeft altijd gehamerd op mogelijkheden van mensen. De toegang tot kennis en geld ontneemt vaak het zicht op het feit dat ieder mens unieke talenten heeft. Ik voel het als een opdracht om te bevorderen dat die verdeling eerlijker wordt. Daar is nog iets bijgekomen wat ik zelf niet goed kan verklaren, dat is de innerlijke drang om verantwoordelijkheid te nemen.'

Houdt Melkert er rekening mee dat hij minister-president kan worden? Denkt hij daar weleens over na? 'Alles wat ik daarover in mijmeringen ten beste kan geven, is toch niet goed. Ik kan ondertussen niet ontkennen dat die gedachte soms wordt verwoord in de media. Uiteindelijk hangt het met één ding samen: is er het vertrouwen op het moment dat het speelt, bij de mensen en de leden van de pvda. Er is nog een goede reden om er niet op in te gaan en dat is het antwoord op de vraag: wat wil Kok zelf?'

Er is goed nieuws voor Melkert. Alles verloopt volgens scenario: het pvda-congres van maart 2001 heeft Melkert na zijn speech in de armen gesloten als de nieuwe man. Na de zomer maakt Kok bekend dat hij stopt. Melkert neemt bij de algemene politieke beschouwingen het politiek leiderschap op zich en Kok doet een stapje terug.

Melkert luistert met een licht sceptische blik. 'Laten we dat noteren. Het enige dat zeker is, is dat ik na de algemene beschouwingen in september naar de start van de Whitbread-races ga.' Het lijkt erop dat Melkert veel heeft geleerd van de dramatische overdracht van Lubbers naar Brinkman, die er mede oorzaak van is dat het cda nog in de marge bivakkeert.

'Het is geen aanmoediging geweest het net zo aan te pakken. Ieder een heeft kunnen zien hoe ze afstand namen van elkaar op momenten van inhoudelijke keuzen. En hoe dat in het nadeel van hun partij heeft gewerkt. Maar het is vooral van belang te zien dat er een paar mechanismen kunnen optreden op een moment dat een partijleider aangeeft dat hij ermee kapt. Uiteindelijk, deep down, gaat het om de vraag of de karakters van de komende en gaande man verenigbaar zijn in dergelijke delicate omstandigheden. Wim voelt zich heel sterk, dat maakt de afweging voor hem extra moeilijk. Dan zijn er ook nog al die camera's en blocnotes die een duit in de zak doen. Ook dat vergt zelfbeperking in de wijze waarop je uiting geeft aan wat je denkt.'

De uitspraken van Ad Melkert over Wim Kok en andersom zijn op de vingers van een hand te tellen. Als ze van elkaar houden, doen ze dat heel stiekem. Wat voor soort relatie hebben ze eigenlijk? 'Toen ik in 1986 in de fractie kwam, heb ik een boekje gekocht over de vakbondsjaren van Kok. Om te doorgronden wat voor vlees we in de kuip kregen. Die relatie heef zich heel geleidelijk ontwikkeld.

'Wat mij sterk aansprak was dat Wim een nuchterheid had waarmee hij heel veel hoogvliegerij in de fractie naar een lager, overzichtelijker niveau terug wist te brengen. Maar later heb ik mij gerealiseerd dat het ook weleens nodig is wat verder te vliegen, te tonen waar het uiteindelijk omgaat. Door alles wat zich in de loop der jaren heeft voltrokken, heeft Wim Kok zich te veel in zijn schulp teruggetrokken. Hij heeft weleens onnodig mogelijkheden laten liggen om mensen toch te mobiliseren en te zeggen: daar gaan we naar toe. Wim heeft in zijn Den Uyl-lezing laten zien dat de ideologische veren moesten worden afgeschud. Maar dat daaronder ook nog een hart klopte, of dat er weer wat zou aangroeien, aan dat perspectief heeft het soms ontbroken.

'Ik heb Wim een keer meegenomen naar mijn kiesdistrict in Flevo land. Ik vroeg hem of hij daar de mensen kende en wist wat er speelde. Dat bleek onbekend terrein, dus ik heb hem voorgesteld eens mee te gaan. Dat waren toch sporadische momenten.

'Ik blijf het bijzonder vinden dat Kok destijds zijn nek heeft uitgestoken voor mijn kandidatuur als financieel woordvoerder aan het einde van mijn eerste periode als Kamerlid. Er waren meer kapers op de kust, die meer ervaring hadden dan ik. Onze verhouding raakte in een stroomversnelling toen hij minister van Financiën werd en ik als woordvoerder financiën zijn counterpart werd.

'Soms was het moeilijk, omdat ik het ook niet met alles eens was. Neem de besluitvorming rond de wao in 1991. Het aantal arbeidsongeschikten steeg schrikbarend. Er moest iets gebeuren, maar ik vind dat de manier waarop het ging, anders had gemoeten. Het gebeurde op stel en sprong en ik ben ervan overtuigd dat de ramingen door ambtenaren zijn gepolitiseerd om ministers te dwingen kleur te bekennen. Er werd een atmosfeer van een dwingende noodzaak geschapen door ambtenaren uit de Bermuda-driehoek van Financiën, Economische Zaken en het Centraal Planbureau. De politiek heeft zich door hen op sleeptouw laten nemen in het tempo en de wijze waarop het is gebeurd. We hadden best kunnen zeggen, luister eens, we nemen een half jaar de tijd voor een aantal opties en daarmee voor het vinden van maatschappelijk draagvlak, ook bij de vakbeweging. Kok heeft die noodzaak, dat moet ik hem nageven, als geen ander gevoeld. Dat hele proces heeft mijn verstandhouding met Kok op een bijzondere manier vorm en inhoud gegeven.

'Ik moet er niet aan denken dat de pvda de armen over elkaar had gehouden. En wat dat voor de economische en sociale positie van Ne der land zou hebben betekend. Fractievoorzitter Wöltgens had er nog meer aarzelingen bij dan ik. Maar ook hij had het gevoel dat de pvda door de pomp zou gaan als ze verzuimde hard in te grijpen. Dat anders de buitenspelperiode van de pvda uit de jaren tachtig onafzienbaar zou worden verlengd.'

De herstelperiode is gerealiseerd onder leiding van Wim Kok. Nu gaat het erom nieuwe vergezichten te bedenken. Dat is voor Melkert niet ingewikkeld. Hij loopt al jaren aan te hikken tegen een fenomeen dat hem hindert in de dagelijkse politiek. Het opruimen daarvan zal zo veel lucht geven aan de fantasie op het Binnenhof en het politieke debat zo veel interessanter kunnen maken, dat het leuker wordt in Den Haag. 'De dingen moeten weer meer bij hun naam worden genoemd', vindt Melkert en hij geeft er meteen een proeve van.

'De departementen staan nog steeds onder curatele van het ministerie van Financiën. Het vanzelfsprekende primaat van het financiële denken en de rol die dat departement daarbij heeft gekregen. Het is niet onbegrijpelijk dat ze die rol opeisten. In de saneringsperiode was het alle hens aan dek. Maar dat tijdperk is voorbij. De afgelopen jaren is er voorspelbaar meer ruimte ontstaan om na te denken over nieuwe investeringen. Maar op heel wat departementen zijn ze het ontwend om daarover na te denken. De creativiteit, de drang en het initiatief ontbreken om verbeelding te geven aan die agenda. Die jarenlange

gesel van Financiën dreigt de rijksoverheid in de gevarenzone te brengen.

'Wat mensen vaak niet weten, is dat tot op de dag van vandaag het zo gaat: Financiën legt neer wat er ongeveer kan. Het Centraal Plan bureau bepaalt de kaders. Maar die kunnen er in een jaar de volle honderd procent naast zitten. Toch wordt op basis daarvan beleid gemaakt. De ministers die zich daartegen verzetten, of constructief meedenken, zijn voor Financiën sowieso lastpakken. Dat is maar hoe je het bekijkt.

'Maar niet alle kwaliteit laat zich in financiële kaders ontwikkelen. Ik vind dat het anders moet. Vóór de formele begrotingsbesprekingen moeten ministers met de benen op tafel met elkaar vaststellen wat de behoefte is, wat Nederland nodig heeft. Pas daarna kunnen de mogelijkheden worden bekeken die Financiën aanreikt. Dan krijg je toch een ander soort besluitvorming. Nu is het andersom en kan er door de strakke teugels van Financiën niet eens verder worden gesprongen.

'Ik vraag me echt af, of we nog voortkunnen met een rijksoverheid die op een gedateerde wijze is ontwikkeld. Het handboek van de overheid die zichzelf opnieuw uitvindt, is Den Haag voorbijgegaan. Lange tijd is gedacht dat het zaligmakend was om veel taken op afstand te zetten, een kerndepartement zou afdoende zijn. Maar de burger, de klant staat niet meer centraal. De overheid formuleert geen heldere missie, schept geen voorwaarden aan mensen om zaken onorthodox te regelen. Dat moet anders.'

Gerrit Zalm is de man die hem daarbij in de weg staat. Melkert ontkent meningsverschillen met Zalm te hebben. 'Ik heb met niemand in Den Haag een persoonlijk probleem. Dat een departement Den Haag domineert, staat los van degene die er toevallig minister is.'

Op weg naar de volgende Tweede Kamerverkiezingen heeft Melkert nog een kloof te dichten: de kiezer die hem niet kent en uitgaat van Melkerts imago van de kille, technocratische politicus. Hij weet het. 'Ik zit niet zo in elkaar dat ik onmiddellijk van de buis afspetter. Ik ben er wel van overtuigd dat ik heel veel meer mensen kan bereiken anders dan via het blikvernauwende systeem dat televisie heet. Ik geloof dat ik contact met anderen tot stand kan brengen. De afgelopen jaren heb ik toch heel veel mensen direct gesproken. Ik vind het allerinspirerendst als ze vertellen waarmee ze bezig zijn. Vervolgens probeer je het verband te leggen met de politiek en wat ik kan betekenen en wat niet. En als men in de loop der tijd heeft gezien dat ik er iets aan heb bijgedragen, zoals het werkgelegenheidsbeleid van het vorige kabinet, dan ben ik daar best trots op.'

De kabinetsformatie van 2002 zal Melkert voor de eerste keer van het begin tot het einde in een sleutelpositie brengen. In 1998 kwam hij als hoofdrolspeler in beeld toen Wallage burgemeester in Groningen werd en Melkert vooral de fase van de poppetjes mocht doen. Heeft hem dat op achterstand gezet, dat hij onverwacht en laat met personeelszaken werd belast? 'Neuh. Wat ik als ongunstig ervoer, was dat ik de jaren ervoor niet zelf in de fractie heb gezeten. In 1994 waren er veel nieuwelingen binnengekomen. Ik merk dat ik als fractievoorzitter deze jaren veel meer de gelegenheid heb de pvda-Kamerleden te leren kennen en te taxeren in allerlei situaties. Maar het blijft altijd een inschatting. Je ziet mensen functioneren als Kamerlid, maar dat geeft nooit honderd procent zekerheid over hoe ze het zullen doen in een positie waarin ze eventueel terechtkomen. Je kunt de kans op verras singen wel verkleinen doordat je mensen langer en indringender hebt geobserveerd en gesproken.' Dus? Hoeveel staatssecretarissen en ministers heeft Melkert in de fractie? 'Ha! Laten we zeggen tussen de nul en vijfenveertig.'

De stijl van Ad Melkert als minister en fractievoorzitter doet vermoeden dat hij een soort Lubbers in het kwadraat wordt, mocht hij geroepen worden tot het premierschap. Een spin in het web met vele tentakels, die zich veel en intensief zal bemoeien met alles wat los en vast zit. Kan hij wel delegeren, blindvaren op collega's?

'Ik ga uit van een redelijke mate van vertrouwen. Dat is toch de beste manier van met elkaar omgaan. Dat staat niet gelijk aan blindvaren. Je kunt mensen wel vertrouwen. De Engelsen hebben daar een mooi woord voor: cautious. In het Nederlands heeft "op je hoede zijn" iets negatiefs. Je weet dat je het aan het einde van de dag niet alleen kunt, maar je moet wel nuchter blijven in de manier waarop je afspraken met anderen maakt.'

Als minister van Sociale Zaken verbaasde menig ambtenaar zich erover dat Melkert zo diep het ministerie indook. Is dat weer die drang alles te willen weten of een ongebreidelde behoedzaamheid? 'Het heeft zeker met die nieuwsgierigheid te maken. Je kunt moeilijk tot afwegingen komen als je de context onvoldoende kent. Als een minister twee opties krijgt van zijn ambtenaren, dan zegt dat niets als je niet weet welke tien opties eraan ten grondslag hebben gelegen. Ik wil graag werken met ambtenaren op alle niveaus, niet alleen met de amb tenaren die de opdrachten geven, maar ook met degenen die het doet. Mijn opvatting van hoe leiderschap in elkaar moet zitten: formuleer een missie, dan weet iedereen waar hij staat.'

Voor de aanstaande kabinetsformatie is het niet zonder belang te weten dat de relatie met vvd-leider Hans Dijkstal meer dan uitstekend is. Vorig jaar maart waren de fractievoorzitters in Zuid-Afrika. Op een gegeven moment knepen Kamervoorzitter Van Nieuwen hoven, Melkert en Dijkstal er tussenuit voor een bezoek aan Kaap de Goede Hoop. De Kamervoorzitter maakte daar een foto van het punt waar twee oceanen elkaar ontmoeten. Op de voorgrond van die foto staan Dijkstal en Melkert, naar Haagse maatstaven extreem casual met cap, korte broek en poloshirt. Dijkstal slaat de arm om de schouders van zijn pvda-compaan. Dat kan alleen als je iets met elkaar hebt.

'Ik vind dat zelf bijzonder en leuk. Het is over en weer ook eerlijk, omdat we een heel goed beeld hebben van de verschillende politieke opvattingen en waar het heen moet met Nederland en Europa. We res pecteren elkaars positie en rol. Tegelijkertijd hebben we samen een gigantisch plezier en gevoel voor humor dat elkaar aardig overlapt. Ik vind het bijzonder, omdat het ook iets zegt over ons land. Op het Binnenhof zijn er meer voorbeelden van dat soort verhoudingen.

'Het contact met Hans Dijkstal is begin jaren negentig ontstaan in een vliegtuig boven de Atlantische Oceaan na een bezoek aan Wash ington. We spraken toen over de verhoudingen in de Nederlandse politiek en de mogelijkheid of pvda en vvd ooit zouden samen werken. Op die vlucht hebben we afgesproken dat we over de paarse optie zouden gaan praten. Dat heeft geresulteerd in een aantal gesprekken bij Dijk stal thuis met meer betrokkenen. Toen de verkiezingen van 1994 waren geweest, was het ook niet vreemd om over Paars te spreken, want dat gebeurde al. Daarna is iets onstaan waar het nuttige het aangename versterkte. Dat is goed, dat heeft uitstraling naar de samenleving.'

Het lijkt op een moderne variant van de pacificatiepolitiek. De kopstukken van de politieke bewegingen beschimpen op spreekbeurten elkaars intenties, maar buigen achter de schermen de hoofden naar elkaar toe. 'Nee, als het er op aankomt kan ik ook ruzie met Dijkstal maken. Dat het nu goed gaat, zegt niets over hoe het gaat lopen. Je doet je uiterste best om het vertrouwen dat bij de start van een coalitie wordt getoond, gestand te doen. Nu is het de opgave dat vol te houden onder sterk gewijzigde omstandigheden. Het is nu moeilijker, omdat sterker zichtbaar wordt dat de samenwerking tussen pvda en vvd tot stand kwam in een periode dat het land aanzienlijke problemen had. De herstel agenda maakte het makkelijker een soort uitruil van wensen overeen te komen. Met een investeringsagenda die creativiteit vereist, ko men de verschillen tussen pvda en vvd nadrukkelijker aan de oppervlakte. Ik zie dat zelf het sterkst in het sluipend naderbij komen van private bijdragen voor het onderwijs, gezondheidszorg, beveiliging. Betaal het maar uit je eigen portemonnee voor jezelf. Dat wordt echt de vraag: is het ieder voor zich of doen we het samen? Ik weet niet waar het antwoord van de vvd dichterbij zal liggen. Het samen is voor de pvda wel het to be or not to be om met de vvd te regeren.'

Nog even. De pvda regeert straks 12,5 jaar. Wat is er mooier om als nieuwe leider de pvda te gaan herbronnen vanuit de oppositie? Melkert kijkt boven zijn dessert even op om zich ervan te vergewissen of hij het goed heeft gehoord, voordat hij in een onbedaarlijk lachen uitbarst. 'Het is de leukste, de vraag van de avond, vooral dat woord herbronnen. Ik vind dat verantwoordelijkheid het best vanuit de regering gedragen kan worden, beduidend beter dan vanuit de oppositie. We zijn wel gehouden te voorkomen dat we conservatief worden.'

Maar een partij moet toch geen eeuwige regeringsverantwoordelijkheid willen? 'Ik denk daar net zo over als over het leven. Ik heb me er al bij neergelegd dat het leven geen eeuwig gegeven is. Maar dat besef vliegt me niet naar de keel en ik wil het voorlopig zo lang mogelijk volhouden. Want er zit toch wel veel moois in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden