Ad, heb je wel voor een opvolger gezorgd?

Zes fractievoorzitters van de Tweede Kamer toerden de afgelopen tien dagen onder aanvoering van Kamervoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven door de Antillen....

Melkert moet mee. Hij moet de start van onze campagne meemaken. Als hij niet komt, is hij vanavond niet meer op Aruba. Hoezo? Nou, dan duw ik hem het eiland af, gewoon de zee in.' De Arubaanse politicus, berucht om zijn opvliegende karakter, kijkt stralend. Het is feest op Aruba: het derde kabinet-Eman is gevallen. De zevenklappers zijn al de lucht in gegaan, de verkiezingskoorts slaat toe en als bij stom toeval zitten de Nederlandse fractieleiders er middenin.

Weg zijn de speculaties over de eigen verkiezingen en mogelijke nieuwe coalities. Even telt alleen nog wie het met wie gaat doen op Aruba. Of liever gezegd: welke partij haalt de absolute meerderheid. Want alleenheerschappij, dat is wat telt. On-Nederlands, maar toch zo dichtbij. 'Onze partij is als D66, alleen iets minder idealistisch', zegt een vooraanstaand lid van de kleinste regeringspartij die het vertrouwen in het kabinet opzegde.

Het is de achtste dag van de tien dagen durende rondreis van fractievoorzitters van de Tweede Kamer door het overzeese gebiedsdeel van het koninkrijk. Ad Melkert (PvdA), Hans Dijkstal (VVD), Thom de Graaf (D66), Jaap de Hoop Scheffer (CDA), Paul Rosenmöller (GroenLinks) en Leen van Dijke (ChristenUnie), onder aanvoering van Kamervoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven. Een vierjaarlijks uitje, dat alle trekken heeft van een uitputtingsslag.

In het kielzog reizen zestien parlementaire journalisten mee. Hen brandt vooral de vraag op de lippen: welke partijen gaan na de verkiezingen met elkaar in zee? 'Flauwekul, we smeden hier geen coalities. Bovendien hebben we nog negen maanden te gaan', zegt Dijkstal, die optreedt als de bewaker van de sfeer. Goede verhoudingen zijn leuk, willen ook de anderen wel kwijt, maar niet doorslaggevend. Met uitzondering van Van Dijke kennen de fractieleiders elkaar van haver tot gort. Het is niet hun eerste reisje, het zal ook niet hun laatste zijn en ze hebben zichtbaar lol met elkaar.

De Graaf en Van Dijke voeren al op de eerste dag een goed gesprek. Ze noemden elkaar in het euthanasiedebat onfatsoenlijk en hypocriet en dat vraagt om opheldering. Er moet meer de wereld uit, weet iedereen na een klacht van De Hoop Scheffer over gespletenheid in de PvdA. 'Ad, waar sta je?' Nadat Melkert op de bloedhete tennisbaan op Curaçao klop heeft gekregen van De Hoop Scheffer, lopen beiden langzaam terug. Handdoeken om de bezwete nekken.

Dan vertelt Melkert dat hij het CDA omarmt noch afstoot, zoals sommige van zijn partijgenoten, dat hij de CDA-dossiers zo beroerd nog niet vindt en geen geheime coalitiestrategieën heeft. De PvdA maakt de hervorming van de publieke sector en een assertievere bestuursstijl tot inzet van de verkiezingen. Kan met de VVD, kan ook met het CDA. De programma's moeten het leren.

De Hoop Scheffer is een tevreden mens als hij naast Van Dijke aanschuift aan de bar in de openlucht. Hij reageert afwezig als Van Dijke opsomt welke eisen zijn partij stelt en wat hij wil inleveren in ruil voor het pluche. Van Dijke praat voor zijn beurt. Er is niemand die met zijn partij in zee wil. Lof krijgt hij wel. Bij een volleybalpartijtje op het strand is hij met stip de beste serveerder.

'Ad, heb je wel voor een opvolger gezorgd?', vraagt Dijkstal als iedereen de billen bij elkaar knijpt omdat het vliegtuigje boven St. Eustatius op en neer buitelt als een theezakje. Beneden staan de autoriteiten klaar. Ze nemen uitgebreid de tijd voor plichtplegingen om vervolgens van hun hart geen moordkuil te maken.

De besturen van de eilanden zijn de forse bezuinigingen moe. De kleine eilanden klagen dat ze moeten betalen voor het armlastige Curaçao, waar de armoede schrijnend is, en de werkloosheid en leegloop naar Nederland groot zijn. De eilanden willen over hun eigen lot kunnen beschikken. Over de hoofden van de Nederlandse politici richten ze zich tot de Antilliaanse regering, die mee is op rondreis en bezuinigingen oplegt om de economie te kunnen hervormen.

Op het vliegveld van het kleine en lieflijke Saba staat gedeputeerde Bill Johnson klaar. Tot de tanden gewapend. Op zijn revers prijkt een ridderorde en aan zijn zijde staat Don Martina, de éminence grise van de Antillen. Don Martina introduceert Johnson als de meest ervaren politicus van Saba. Johnson lacht gestreeld en richt vervolgens zijn pijlen op de Nederlandse politici en journalisten. De politici noemt hij onmenselijk, de journalisten bevooroordeeld.

'De financiële eisen zijn te zwaar', klaagt hij. Saba moet veel te veel betalen voor de andere Antilliaanse eilanden. De band van de Antillen knelt, hij wil ervan af. Hij kent ook de oplossing: maak Saba een kroonkolonie van Nederland. Zijn eiland te klein voor grotere zelfstandigheid? Hij wijst naar de horizon waar St. Eustatius en Curaçao als stipjes in zee liggen. 'Dat is pas klein.'

Op Saba lachen ze een beetje om Johnson, omdat hij een heftige aanhanger van Cuba is en droomt over een socialistische aanpak van de problemen. Maar ze steunen hem door dik en dun in zijn wens van Saba een kroonkolonie te maken. Want niet alleen de autoriteiten, iedereen wil een beetje als Aruba worden, het welvarendste eiland en het autonoomste dankzij de in 1986 ingestelde 'status aparte'.

De bewoners van St. Maarten hebben per referendum laten weten uit de Antillen te willen treden. Voor het parlementsgebouw op Curaçao staat een eenzame demonstrant met op zijn spandoek 'Nederland op Antillen: engel des doods' de Nederlandse delegatie op te wachten. Later krijgt hij gezelschap van de Onafhankelijkheidspartij. Wie denkt dat zij definitief met Nederland willen breken, stuit op grote verwarring. Begrijp het toch, zeggen ze. 'We willen een nauwere band met Nederland, rechtstreeks met Nederland.'

Het oordeel van de Nederlandse politici liegt er niet om: onrealistisch. De eilanden zijn te klein om zichzelf te bedruipen. Toch verandert gaandeweg de sfeer. Als blijkt dat het bestuur van de Antillen op een haar na voldoet aan de eisen van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voor sanering van de overheidsfinanciën, klinkt er meer begrip.

De Antillen maken de moeilijkste periode in hun geschiedenis door. Die erkenning is er al. Plannen voor verandering in de verhouding tussen de twee totaal verschillende werelden zijn er ook. Als de zes fractieleiders zich op St. Maarten weten te ontdoen van alle pottenkijkers, praten ze tijdens het eten intensief over hoe het verder moet met de Antillen.

De dubbele bestuurslagen moeten weg, er moet een licht federaal bestuur komen en grotere autonomie voor elk eiland apart. Rosenmöller, Antillen-kenner bij uitstek, voert het hoogste woord. Hij en bijna alle anderen weten ook zeker dat er een minister voor Antilliaanse Zaken en Aruba moet komen. Niet een staatssecretaris, zoals nu.

Ze beloven elkaar het in hun verkiezingsprogramma's op te nemen en er in de volgende kabinetsperiode werk van te maken. 'Het was een waardevol gesprek', zeggen ze later. 'Op zo'n manier en op deze plaats kun je iets meer met elkaar bereiken.'

Een paar dagen later herinnert Melkert aan het dineetje als hij pleit voor een grotere gevoeligheid van Nederland voor de Antillen. 'We moeten nadenken over nieuwe verhoudingen. Het is niet nodig een discussie in mineur te voeren. Je kunt de geschiedenis niet overdoen, maar we moeten wel nieuwe geschiedenis maken.'

Intussen mort het journalistenvolk. Het hopt mee van eiland naar eiland, zonder soms ook maar een fractievoorzitter te ontwaren. De kiem van de onvrede is een rondrit door Cape Bay op St. Maarten. Vorig jaar stond er nog een krottenwijk. Maar de orkaan Lenny hield er huis en liet weinig over van de uit spaanplaat, karton en golfplaat opgetrokken huisjes.

Toen woonden er illegalen, afkomstig uit Haïti en de Dominicaanse Republiek, waar het nog slechter toeven is dan op St. Maarten. De illegalen zijn vertrokken. Waarheen weet niemand. St. Maarten heeft de opbouw van de wijk voortvarend ter hand genomen. Er staan nu echte, stenen huizen.

De fractievoorzitters zijn vol bewondering als ze in fourwheeldrives worden rondgereden. De journalisten, meehobbelend in de laadbakken, hebben daar nauwelijks weet van. Als de deur bij een volgende bijeenkomst gesloten blijft, haken ze af.

De fractievoorzitters op hun beurt klagen dat hun gevolg alleen oog heeft voor de lichtheid van hun bestaan, voor hun duik in zee, de ochtendloop, de tennispartijtjes of hun fotogenieke avonturen op mooi Antillen. Op Curaçao keert het tij, maar het leed is pas geleden als de journalisten op Aruba toegang tot een besloten receptie forceren en delen in de opwinding van de kabinetscrisis.

Máxima heeft een been gebroken, weten de Arubanen. Ook dat Nederland net als Aruba een kabinetscrisis wacht. De VVD-fractie in de Eerste Kamer dreigt opnieuw een kroonjuweel van D66 om zeep te helpen: de gekozen burgemeester. Van Dijkstal mag D66 uit het kabinet stappen, hij zal er geen traan om laten. Maar de PvdA wil, net als na de Nacht van Wiegel, niet zonder de Democraten verder.

Ze maken er onderling grappen over, verdelen zorgeloos alvast de portefeuilles. Ook De Graaf, die er geen geheim van maakt straks alleen in een nieuw kabinet te willen als D66 een beslissende stem kan hebben. Dan maar een kabinet van PvdA/VVD/CDA? Dijkstal, die het paarse beleid inzet van de verkiezingen wil maken, is er niet vies van. Maar het is de enige combinatie die Melkert niet ziet zitten.

'Gee I'd like to see you looking swell baby', zingt De Hoop Scheffer met zwoele stem op de avond voor het vertrek. Diep kijkt hij in de ogen van Dijkstal, die hem in eendrachtige samenwerking begeleidt op de saxofoon. Dus toch? 'Ik denk', zegt Rosenmöller, 'dat paars gewoon verder gaat en ik ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden