postuum

Actrice en presentator Martine Bijl (1948-2019) overleden

Martine Bijl. Beeld Paul Huf / HH

Op donderdag 30 mei is Martine Bijl op 71-jarige leeftijd overleden in het bijzijn van haar familie. Dat is maandag bekend gemaakt door de woordvoerder van de familie.

Martine Bijl zingt heette de elpee van Martine Bijl, die in 1966 werd uitgebracht door Relax, de platenmaatschappij van tv-presentator Willem Duys. Op de hoes een blond, dromerig meisje, tikkeltje verlegen, en vooral heel sereen. 18 jaar was ze, en de plaat met liedjes als De makelaar van Schagen en Het Bloemendaalse bos betekende min of meer haar doorbraak. Met dank aan Willem Duys zelf die haar liedjes veelvuldig draaide in zijn destijds populaire radioprogramma Muziekmozaiëk en haar uitnodigde voor zijn tv-show Voor de vuist weg. Datzelfde jaar maakte Bijl deel uit van de equipe die Nederland vertegenwoordigde op het Knokke Festival, destijds net zo belangrijk als het Eurovisie Songfestival. Nederland won, Bijls naam was gevestigd.

Op 71-jarige leeftijd is Martine Bijl overleden aan de complicaties van de hersenbloeding die haar in september 2015 trof. Op de hersenbloeding volgden klachten van depressieve aard; zij werd daarvoor meerdere keren behandeld. Vorig jaar verscheen er nog een boek van haar hand: Rinkeldekink, waarin ze vrijmoedig en met de nodige zelfspot schreef over haar hersenbloeding en de soms moeizame pogingen tot herstel daarna, inclusief haar verblijf in diverse ziekenhuizen en revalidatiecentra. Het boek werd lovend besproken en vond een breed publiek.

Haar laatste publieke optreden was in het tv-programma Heel Holland Bakt dat zij twee seizoenen presenteerde en dat haar wederom razend populair maakte. Met de van haar bekende mix van elegantie, klasse, understatement en licht vileine stoutmoedigheid presenteerde ze de bakwedstrijd op unieke wijze.

Veelzijdig en veelomvattend

Martine Bijl werd in 1948 in Amsterdam geboren, als dochter van een huisarts. Ze doorliep het Spinoza Lyceum en daarna de vooropleiding van het Conservatorium. Het bedeesde meisje met gitaar en luisterliedjes werd, zonder dat ze er zelf erg in had, op jonge leeftijd succesvol. Daarna ontrolde haar carrière zich als vanzelf, en langs allerlei wegen, disciplines en genres. Er is nauwelijks een Nederlandse artiest te bedenken wier carrière zo veelzijdig en veelomvattend is. 

Want Martine Bijl zong niet alleen: ze stond in het theater met one-woman-shows, was jarenlang panellid van Wie van de drie?, scoorde met Limburgs Klaaglied een (anti)carnavals-hit, speelde in de populaire tv-serie Het zonnetje in huis (met vader en zoon John Kraaijkamp als tegenspelers), schreef het toneelstuk Walters Hemel met Ingeborg Elzevier in de hoofdrol, schreef en illustreerde kinder- en sprookjesboeken, vertaalde voor Stage Entertainment musicals als The Lion King en Billy Elliot, acteerde in de mozaïekfilm Alles is familie, en verscheen ineens in Heel Holland Bakt

Martine Bijl met John Kraaijkamp sr. en Johnny Kraaijkamp jr. in Het zonnetje in huis. Beeld ANP

Martine Bijl is het voorbeeld van een renaissanceartiest – ze komt, verdwijnt, is er weer, gaat en maakt opnieuw furore. Het leek haar ook allemaal vrij eenvoudig af te gaan – in alles wat ze deed, was ze vooral de observerende buitenstaander die met milde ironie haar omgeving bekeek. Daarbij bleef zij altijd zichzelf – ze vermeed zoveel mogelijk de publiciteit als die niet met haar werk te maken had. 

Samen met Albert Mol (links) en Kees Brusse was Martine Bijl panellid bij het televisieprogramma Wie van de Drie bij de AVRO. Beeld ANP

Liaison

Maar soms kon ze het niet tegenhouden: zoals toen ze haar relatie met de veel oudere Henk van der Molen (die haar van jongs af aan muzikaal ondersteunde) verbrak omdat ze verliefd was geworden op de regisseur van haar theatershows Berend Boudewijn. Die liaison haalde alle roddelbladen en Bijl kreeg ineens te maken met ongewenste fotografen en journalisten in haar achtertuin. Ze zei daarover in een interview: ‘Wat dat soort journalistiek aanricht, ik denk dat mensen dat onderschatten. Het grijpt zoveel dieper in dan je je kunt voorstellen. Zo’n affaire, je vriend verlaten, hevig verliefd worden, het ontwricht je leven toch al zo enorm, alles is al zo pijnlijk. En dan wordt het ook nog eens ordinair en goedkoop gemaakt.’ Aan haar ergernis hield het publiek wel een van haar grappigste personages over: roddeljournaliste Agnes de Boer, vrij gemodelleerd naar Barbara Plugge, destijds berucht verslaggever bij Privé.

Martine Bijl met echtgenoot Berend Boudewijn. Beeld ANP Kippa

Bijls kwaliteiten – zang, acteren, tekst, performance – kwamen het best samen in de vier theatershows die ze tussen 1983 en 1990 maakte, met simpele titels als Martine, Bijl, Martine Bijl en tenslotte Mevrouw Bijl. Het waren perfecte staalkaarten van haar kunnen: de stijlvolle artiest deelde met het publiek op fijnzinnige wijze haar kijk op het moderne leven. In liedjes en sketches, met die mooie, gevoileerde stem, oogstte ze volle zalen en lovende recensies. Maar achteraf bekende ze dat ze live optreden in het theater doodeng vond vanwege haar onzekerheid en faalangst. ‘Niemand kon het zien of merkte er iets van tijdens mijn shows, maar het was elke dag een gevecht.’

Niet voor niets trok ze zich regelmatig terug en gingen de schijnwerpers uit. Ze had intussen een uitermate gelukkig huwelijk met Berend Boudewijn, schreef columns en boeken en maakte poppen die ze soms ook exposeerde en verkocht. Publiciteit hoefde voor haar niet, tenzij het nodig was voor het werk. Bijl daarover in een interview: ‘Ik word vaak voor van alles gevraagd, talkshows en zo, maar je moet weer een jurk aan en je moet er een uur van tevoren zijn. Ik ontleen daar niks aan. Dat bedoel ik niet blasé, ik heb pas een optreden bij Barend & Van Dorp heel beleefd en dankbaar en vereerd afgewezen en helemaal niet uit de hoogte.’ Maar de firma Bijl moest natuurlijk wel financieel gezond blijven: jarenlang was ze het gezicht van HAK, de conservenfabrikant voor wie zij regelmatig in een veld met doperwtjes ging zitten: ‘U moet de groente van HAK hebben’.

Martine Bijl in 2005. Beeld ANP Kippa

Haar veelzijdige carrière leverde haar ook uiteenlopende prijzen op, waaronder een Edison (voor de elpee Ot & Sien), De Gouden Televizier-ring (voor de tv-show Martine), de Johan Kaartprijs en drie keer een Musical Award voor haar vertalingen van Aïda, La Cage aux Folles en Billy Elliot. Die waren dan ook erg goed: Bijl had een feilloos taalgevoel en tuigde haar teksten op met kleine kwinkslagen, woordspelletjes en gevatte verwijzingen naar de actualiteit.

Martine Bijl tijdens de uitreiking van de Johan Kaart Prijs, 2013. Beeld ANP

‘Heel Holland zakt’, zei ze toen ze vlak na haar hersenbloeding op de brancard vanuit haar huis de ambulance werd in gehesen. Het staat te lezen in Rinkeldekink waarin ze grootmoedig haar ziekte tegemoet treedt. Een enkele keer gaf ze zich over aan haar verdriet, over dit persoonlijke drama voor iemand die zo creatief was, en nu weinig tot niets meer kon. Na weer een les creatieve therapie in het revalidatiecentrum, werd ze boos en kreeg een huilbui. ‘Ik heb nog nooit zulke tranen gehuild. Ik heb nog nooit zo afscheid genomen van mij. Het afscheid is definitief, zo voelt het. Blijkbaar is dat wat ik doen moet. Blijkbaar is dat waar ik doorheen moet.’

De carrière van Martine Bijl in 6 markante momenten:

Muziek: Elpee Martine Bijl zingt (1966)

Tv-spelletje: Wie van de drie? (1971-1983)

Theater: One-woman-show Martine (1983)

Tv-comedy: Het zonnetje in huis (1993-2003)

Musical: Vertaling van musicals als The Lion King, Mary Poppins en Billy Elliot

Tv: Presentatie tv-programma Heel Holland Bakt (2013-2015)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden