Acteurs-acteur

Na een carrière vol excentrieke bad guys speelt Gary Oldman zijn meest normale rol, als de onopvallende spion George Smiley in Tinker Tailor Soldier Spy. Nu lonkt de Oscarnominatie.

'Ach, je weet hoe het is', zei acteur Colin Firth tegen zijn collega Gary Oldman. Ze stonden op de set van Tinker Tailor Soldier Spy, en Firth vertelde over de Oscar die hij won voor zijn rol als stotterkoning in The King's Speech, eerder dit jaar. 'Nee,' antwoordde Oldman, 'ik weet níet hoe het is.' Hij won nooit, werd zelfs nooit genomineerd voor het beeldje. Firths mond viel open; 'onbevattelijk'.


Leonard Gary Oldman - 53 jaar oud, 45 speelfilms, geboren in Engeland - is wat ze een acteurs-acteur noemen. Al decennia hooggeacht door zij die het weten, maar nooit helemaal doorgebroken en vooralsnog over het hoofd gezien door de Academy. Er zijn tal van redenen te verzinnen: Oldman speelt te veel bad guys, Oldman speelt te vaak in fantasy-films, Oldman is té kameleontisch - zijn personages blijven bij, de acteur erachter niet. Grote rollen genoeg: Sid Vicious (Sid & Nancy, 1986), Lee Harvey Oswald (JFK, 1991), Dracula (Bram Stoker's Dracula, 1992).


Veel bepalender voor zijn imago was de vertolking van een psychopathische agent in de huurmoordenaarklassieker Léon (1994), een oerrol die zich in Oldmans oeuvre vertakt ziet in een lange stoet al even gestoorde broertjes en neefjes. Bijrollen zijn het veelal, waarvan enkele een cultstatus bezitten. Zoals Drexl, de witte pooier die meent dat hij zwart is, in het door Quentin Tarantino geschreven True Romance (1993). Oldman - zoals vaker onherkenbaar - bedacht zelf zijn uiterlijk: gouden tanden, dreadlocks, groot litteken in het gezicht.


Dat hij duistere personages, zelfs de meer sjabloonachtige, altijd iets onvoorspelbaars weet te geven, maakt dat het rollenaanbod nooit opdroogt. Het was ook de voornaamste reden dat de producenten hem vroegen voor wat bij het grote publiek zijn bekendste rol is: die van de wel/niet kwaadaardige tovenaar Sirius Black in de Harry Potter-cyclus. Oldman nam de rol aanvankelijk aan voor het geld, iets wat hij tot voor kort vaker deed: zijn gecompliceerde privéleven - vier huwelijken, hang naar drank - drukte op de balans. In interviews met Britse kranten liet Oldman weten dat het daarmee ook zijn eigen schuld is dat hij 'dertig jaar moest wachten' op een rol zo interessant als die van spion George Smiley in Tinker Tailor Soldier Spy.


Oldman groeide op in een weinig vrolijke buurt in Zuid-Londen, met twee zussen en een moeder. Vader, zeeman en aan de drank, verliet het gezin toen Oldman 7 jaar oud was. Over die jeugd schreef en regisseerde hij het goed ontvangen maar geflopte 'kitchen sink' drama Nil By Mouth.


Zelf werkte hij zich een weg uit de marge middels het jongerentheater en een studiebeurs. Zijn intense spel viel op, ook over de grenzen. Oldman viel 20 kilo af voor de junkierol als bassist Sid Vicious van de Sex Pistols in Sid & Nancy. Zelfs Johnny Rotten, Sex Pistol-zanger en nooit ook maar over iets tevreden, erkende: die acteur die Sid speelt is 'bloody good'. Oldman zei er later over dat hij Vicious niet zozeer acteerde, maar trachtte te zijn. En hoe hij met rol onbewust zijn carrière een zekere kant opdwong: het begin van een lange reeks hele en halve filmidioten. Dennis Potter (The Singing Detective), vader van het Britse televisiedrama, noemde hem een 'formidabel maar ook delinquent acteur, hij maakt je nerveus als je naar hem kijkt'.


Oldman, die zich tijdens de opnames van JFK op verzoek van regisseur Oliver Stone afzonderde en maandenlang als kluizenaar door het leven ging om zo tot Oswald te komen, gaf enkele jaren geleden te kennen het bij de method-techniek behorende inleven eigenlijk onzinnig te vinden. Het échte acteren kwam aan op techniek. Toch schuwt hij de alternatieve spelmethode niet. Potter-hoofdrolspeler Daniel Radcliffe, met wie Oldman een meester-leerling relatie opbouwde, onthulde hoe hij hem in Harry Potter and the Order of the Phoenix onverwacht zo hevig door elkaar schudde en in het gezicht schreeuwde dat de jonge acteur spontaan begon te huilen.


'Ze bellen mij niet voor Bridget Jones', klaagt Oldman geregeld. Om te bewijzen dat hij het kon, comedy spelen, nam hij een gastrol aan in de serie Friends, en acteerde enkele flauwe scènes naast tv-acteur Matt LeBlanc. Verdere aanbiedingen bleven uit.


Iemand die je meteen weer vergeet, zochten de makers van Tinker Tailor Soldier Spy. Iemand die alles is wat James Bond niet is, maar waar je toch graag naar kijkt. 'Eigenlijk was het helemaal niet zo moeilijk', relativeerde Oldman de eerste lyrische reacties op zijn spel, bij de wereldpremière op het filmfestival van Venetië. Uiterlijk onbewogen drie zinnen uitspreken en die laten volgen door een enkele, minuscule trilling van een ooglid, daar kwam het volgens hem op neer, suggestie doet de rest.


Zoals de bioscoopbezoeker Smiley's gelaat afspeurt naar tekenen van emotie, zo observeren alle personages in de film elkaar. Het is de paranoia van het (dubbel) spionnenbestaan, waarin alle informatie ook desinformatie kan zijn, en daarmee voor de goede verstaander weer informatie. En nu is het afwachten of de leden van de Oscar-academy dit spel een nominatie waard achten. Oldman stelt dat de cirkel in zijn carrière hoe dan ook rond is, van punkjunk Vicious tot kantoorspion Smiley. 'Alle andere rollen die ik speelde, bevinden zich tussen die uitersten.'


Gary OldmanFoto Sir Paul Smith


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden