ACM kijkt kritischer naar ziekenhuisfusies: zorg lijkt niet goedkoper te worden

De prijzen in gefuseerde ziekenhuizen lijken harder te stijgen dan in zelfstandig operende ziekenhuizen, blijkt uit onderzoek van de ACM. Daarom zal de toezichthouder fusies mogelijk eerder gaan verbieden.

Een orthopedisch chirurg opereert een voet in het Catharina-Ziekenhuis in Eindhoven Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het wordt moeilijker voor ziekenhuizen om te fuseren. De Autoriteit Consument en Markt (ACM) gaat kritischer kijken naar de argumenten die ziekenhuizen aandragen als zij willen fuseren, omdat de prijzen van behandelingen in ziekenhuizen na fusies lijken te stijgen. De ACM zal daarom mogelijk eerder ziekenhuisfusies gaan verbieden. Dat heeft de concurrentietoezichthouder dinsdag bekendgemaakt.

Gaat de ACM inderdaad sneller fusies verbieden, dan is dat een enorme ommezwaai. De afgelopen tien jaar heeft de ACM slechts één ziekenhuisfusie verboden: die tussen het Albert Schweitzer Ziekenhuis en de Rivas Zorggroep in Zuid-Holland. 26 andere fusies kregen goedkeuring. Ook de bekendste van allemaal, die tussen het AMC en het VUmc, mag van de Autoriteit gewoon doorgaan.

De 'verscherpte aandacht voor concurrentierisico's voor ziekenhuisfusies' is het gevolg van een nieuw onderzoek van de ACM. Daaruit komt naar voren dat de prijzen in ziekenhuizen die zijn gefuseerd harder lijken te stijgen dan de prijzen van ziekenhuizen die zelfstandig opereren. Dat is in tegenspraak met de argumenten waarmee ziekenhuisdirecteuren steevast vóór fusies pleiten. Behandelingen zouden juist goedkoper worden en de kwaliteit zou toenemen.

De ACM onderzocht 62 patiëntengroepen van twaalf door een fusie tot stand gekomen ziekenhuizen tussen 2007 en 2014. Samen omvatten die patiëntengroepen nagenoeg alle behandelingen. Bij 52 van de 62groepen trof de Autoriteit prijsstijgingen aan. De ACM houdt wel een flinke slag om de arm: in verreweg de meeste gevallen zijn de gevonden stijgingen niet statistisch significant. Zij kunnen dus ook het gevolg zijn van toeval. Over de langetermijneffecten kan de ACM bovendien weinig zeggen, want veel van de onderzochte ziekenhuisfusies vonden pas in 2012 of later plaats.

Vorig jaar constateerde de toezichthouder al dat de kwaliteit van ziekenhuizen niet verbetert na een fusie. Er werden toen 97 indicatoren onderzocht. Bij verreweg de meeste indicatoren viel geen verandering waar te nemen. Slechts een paar zaken worden significant beter na de fusie, maar andere zaken verslechteren juist. Zo lopen bijvoorbeeld de wachttijden voor specialistische behandelingen op.

Het Westfriesgasthuis in Hoorn mocht fuseren, zoals de meeste ziekenhuizen Beeld anp

De combinatie van deze twee onderzoeken toont volgens de ACM voor het eerst aan dat de effecten van ziekenhuisfusies anders uitvallen dan vooraf ingeschat, zegt een woordvoerder. 'Eerder waren er al enkele kritische onderzoeken, maar die waren uitgevoerd op basis van voorspellende modellen. Dit is onderzoek op basis van feiten.' En die feiten, gevoegd bij de geluiden van de zorgverzekeraars voor wie het bij grote ziekenhuizen lastiger is scherp zorg in te kopen, maken dat de ACM 'niet meer snel zal meegaan in de argumenten dat het allemaal wel mee zal vallen'.

De conclusies van de ACM komen overeen met die van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa). Dat orgaan waarschuwde al in 2015 dat ziekenhuizen die door fusies machtiger worden hogere prijzen gaan vragen aan verzekeraars. De NZa berekende via simulaties dat de prijzen bij 8 van de 13 ziekenhuizen die tussen 2011 en 2015 fuseerden met meer dan 5procent zouden stijgen. Die dure fusies hadden door de ACM verboden moeten worden, oordeelde de Zorgautoriteit destijds.

Het Consortium Onderzoek Kwaliteit van Zorg concludeerde al in 2013 dat lagere kosten en betere zorgkwaliteit na een fusie illusies waren. Volgens het Consortium zouden de ziekenhuizen vooral uit zijn op het versterken van hun strategische positie ten opzichte van omringende ziekenhuizen.

De Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) zegt de inhoud van het ACM-rapport eerst te willen bestuderen alvorens met een reactie te komen. 'We willen er wel op wijzen dat de ACM, de toezichthouder, altijd nagenoeg alle fusieverzoeken heeft gehonoreerd.' De NVZ verwacht niet dat het rapport grote gevolgen gaat hebben voor de ziekenhuissector. 'De grootste fusiegolf is wel voorbij.'


'Laat ziekenhuizen maar aantonen dat fuseren voordelig is'

Nederlandse ziekenhuizen zijn door de talloze fusies ongezond groot geworden. Dat zegt Jos Blank, bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit en auteur van Illusies over fusies, een beschouwing over schaalvergroting in de publieke sector sinds 1985. 'We zijn compleet doorgeschoten.'

Zijn ziekenhuisfusies altijd een slecht idee?
'Nee, tot op een bepaalde hoogte zijn fusies van ziekenhuizen effectief. Toen lokale ziekenhuizen in de jaren tachtig opgingen in grotere regionale ziekenhuizen leverde dat lagere kosten en soms ook aantoonbaar betere zorg op. Het probleem is dat we dat proces van fusie op fusie niet meer hebben kunnen stoppen. Dat komt doordat bij veel bestuurders het idee leeft dat schaalvergroting altijd en overal efficiëntievoordelen oplevert. Dat is gewoon niet zo. Op een zeker moment is de grens bereikt.'

Waar ligt die grens bij ziekenhuizen?
'Bij twee- tot driehonderd bedden per ziekenhuis. Die bandbreedte is in wetenschappelijke kringen algemeen geaccepteerd. Boven de grens van driehonderd bedden wordt de span of control te groot. Dan komt er steeds meer bureaucratie, worden er overbodige protocollen opgesteld en heeft het personeel minder binding met het bedrijf, waardoor het ziekteverzuim en het personeelsverloop stijgt.

'Bijna alle ziekenhuizen zijn anno 2017 door de bovengrens geschoten, waardoor Nederlanders meer geld kwijt zijn aan de zorg dan noodzakelijk. Ik doe al sinds de jaren negentig onderzoek naar ziekenhuizen en waarschuw al even lang voor hun toenemende omvang. Blijkbaar is de ziekenhuislobby erg sterk.'

Wat moet er volgens u gebeuren?
'We zouden de bewijslast voor fusies moeten omdraaien. Laat de ziekenhuizen zelf aantonen dat de door hen voorgestelde fusies voordelen opleveren, in plaats van dat de ACM zwakke plekken moet vinden. Los van dat idee zou juist de ACM enorm kritisch moeten zijn, want met elke fusie verdwijnt concurrentie. De klok terugdraaien wordt lastig, maar we kunnen het proces wel een halt toeroepen.'

Jos Blank:'Blijkbaar is de ziekenhuislobby erg sterk'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.