ACHTERSTALLIG ONDERHOUD

WILLEM Witteveen is een beklagenswaardige man. De Tilburgse rechtsfilosoof leek de ideale denker om de Partij van de Arbeid aan het benodigde eigentijdse ideologische gereedschap te helpen....

Bovendien staat Witteveen buiten de partijstrijd tussen de oud-linkse vleugel en het jong-liberale kamp. Vandaar dat hij in 1996 werd aangezocht als voorzitter van de Beginselcommissie van de PvdA.

Witteveen heeft het geweten. Aan medecommissieleden als Marjet van Zuijlen, Jet Bussemaker en Thijs Wöltgens had hij niet veel, want die werden in beslag genomen door existentiële zaken als huwelijk, zwangerschap en verandering van baan. Aan Maarten Hajer en Paul Kalma beleefde Witteveen evenmin veel plezier, want zij weigerden het concept-programma te ondertekenen.

Tot overmaat van ramp liet ook het demissionaire partijbestuur Witteveen vallen, nadat het aanvankelijk enthousiast op zijn werkstuk had gereageerd. Kok en Melkert keken de andere kant op, zodat Witteveen er over twee weken op het PvdA-congres in zijn eentje voorstaat. Het zal hem hoogstwaarschijnlijk niet lukken zijn concept-beginselprogramma geaccepteerd te krijgen.

Negen jaar geleden al had het PvdA-congres opdracht gegeven het beginselprogramma uit 1977 - met de beroemde eis van het 'in gemeenschapshanden nemen van basisindustrieën, banken, pensioenfondsen, verzekeringsmaatschappijen, de farmaceutische industrie en andere ondernemingen voor zover deze laatste de (sociaal-democratische) doelstellingen in de weg staan' - te vervangen.

De val van de Muur in 1989 had links overal ter wereld in de verdediging gedrongen. Was het 'einde van de geschiedenis' aangebroken, of was het toch nog mogelijk een geloofwaardig alternatief voor het liberalisme te formuleren?

De leiding van de partij maakte geen haast. Aanwakkeren van een ideologische strijd wekt altijd onrust bij de achterban. Zeker wanneer je net het paarse experiment van samenwerking met de klassevijanden van de VVD bent aangegaan. In zo'n situatie is het afschudden van ideologische veren (om met Wim Kok te spreken) inderdaad een bevrijding.

Daar komt nog bij dat het formuleren van beginselen als 'menselijke waardigheid, sociale rechtvaardigheid, democratische verhoudingen, het recht op vrijheid van ontplooiing, daadwerkelijke vrede' overbodige moeite is. Het leidt namelijk niet tot politiek onderscheid, laat staan tot mobilisatie.

Wie tekent niet, met Willem Witteveen, voor 'een samenleving waarin samenwerking en solidariteitsbesef gedijen, terwijl vrijheidsdrang volop de ruimte krijgt'? En wat dacht u van 'gelijke kansen, de ontwikkeling van ieders capaciteiten en individuele rechten in balans met plichten en verantwoordelijkheden'?

Wöltgens waarschuwde vijf jaar geleden al: 'Een ''open'' PvdA blijft stuurloos ronddobberen, als ze niet door heldere uitgangspunten wordt geleid. Een partij die niet kan aantonen waarvoor ze staat, is geen partij, en zeker geen sociaal-democratische.'

Bovendien kan een mooi document een rol spelen bij de lancering van een nieuwe leider. Kok heeft immers niet het eeuwige leven. Vandaar dat de toenmalige kroonprins Jacques Wallage zeer geïnteresseerd was in de beginselen-onderneming. Zijn opvolger Ad Melkert hield zich afzijdig. Althans, tot deze week. De junior leader van de PvdA greep het eerste Van Traa-debat aan om zijn agenda voor de PvdA in de komende jaren te onthullen.

Melkert zag vier uitdagingen: een solide coalitie met verlichte ondernemers tegen het ééndimensionale aandeelhouders kapitalisme, het hervormen van de publieke sector tot flexibele, doorzichtige en klantvriendelijke organisaties, het streven naar een verzorgingsstaat op wereldschaal en het openbreken van Fort Europa voor aansluiting van Oost-Europese landen, voor handel met de Derde Wereld en voor een gezamelijk immigrantenbeleid.

Melkert bekende zich zelfs tot de Derde Weg, de internationale vernieuwingsbeweging van centrum-linkse partijen.

De zaal reageerde onaangenaam verrast op zijn visionaire verhaal. Er was veel heimwee naar de 'passie in de politiek', naar de goeie oude tijd van Den Uyl. Dat politiek ook nog effectief moet zijn, was minder aan de aanwezige fine fleur van links Nederland besteed.

Het tekent de ernst van het achterstallig ideologisch onderhoud van de PvdA als Melkert met zijn - op zichzelf inspirerende - verhaal zo'n thuiswedstrijd nog niet kan winnen. Hij heeft nog veertien maanden om de kiezers van de urgentie van zijn ambitieuze vierpuntenplan te overtuigen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden