reconstructie

Achterklap en geheime beloftes

Elf maanden duurde de campagne om Jeroen Dijsselbloem herkozen te krijgen als voorzitter van de Eurogroep. Een hard gevecht met veto's, achterklap, swing states en geheime beloften. 'Ik viel bijna van mijn stoel van verbazing.' Een reconstructie.

Eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem.Beeld epa

Het is half acht als Jeroen Dijsselbloem en zijn naaste medewerkers maandagavond binnenlopen bij Ristorante Barbanera, een uitstekende Italiaan op een steenworp afstand van het Brusselse vergadercomplex Justus Lipsius. Er valt wat te vieren, anderhalf uur eerder is Dijsselbloem herkozen als voorzitter van de Eurogroep: 12 stemmen voor hem, 7 voor zijn enige uitdager, de Spanjaard Luis de Guindos.

Van champagne of uitbundige feestvreugde is echter geen sprake. Alle tafelgenoten zijn compleet uitgeteld. Rond tienen sleept het gezelschap zich naar het hotel. De Griekse crisis - die dramatische context waartegen de campagne van Dijsselbloem als vanzelf steeds kleinere proporties aannam - eist ook op deze vreugdevolle slotavond zijn tol.

Augustus 2014: Merkel kiest voor De Guindos

Dat er überhaupt iets te vieren zou zijn was een jaar eerder uiterst twijfelachtig. Op 25 augustus 2014 maakt bondskanselier Angela Merkel namelijk een eind aan de stille hoop in Den Haag dat het mandaat van de PvdA'er als Eurogroepvoorzitter geruisloos zou worden verlengd met nog eens tweeënhalf jaar. Die maandag in augustus bezoekt Merkel haar Spaanse collega Mariano Rajoy in Santiago de Compostela. Ze prijst diens harde bezuinigingsbeleid, bezoekt de beroemde kathedraal, omhelst het beeld van apostel Jacobus en zegt dan heel rustig: 'Wanneer de huidige periode van de Eurogroepvoorzitter is afgelopen, ondersteunen wij de kandidatuur van de heer De Guindos.' Er was geen woord Spaans bij, zou een Nederlands politicus later zeggen.

Met één klap tekent Merkel het strijdtoneel: één baan, twee kandidaten (een sociaal- en een christendemocraat), elf maanden campagne, negentien te verdelen stemmen. Een groter verschil met zijn debuut in januari 2013 is niet denkbaar. Toen viel het voorzitterschap van de Eurogroep - het machtige gezelschap van de ministers van Financiën van de eurozone - Dijsselbloem min of meer in de schoot. De Luxemburger Jean-Claude Juncker, de eerste Eurogroepvoorzitter, wilde na acht jaar weg, hij klaagde al maanden over zijn nierstenen. Dijsselbloem was the new kid on the block, twee maanden minister. 'Of de minister geen interesse had?', werd diens rechterhand Hans Vijlbrief gevraagd, de hoogste ambtenaar bij Financiën. Nog voor die van de verrassing is bekomen, was de zaak al beklonken.

Hoe anders en harder de verkiezing dit keer zou lopen, blijkt enkele dagen later al. Op zaterdag 30 augustus komen de EU-leiders in Brussel bijeen om een nieuwe EU-president (Donald Tusk) en chef-buitenland (Federica Mogherini) te kiezen. Rajoy ziet zijn kans schoon de beloftevolle steun van de oppermachtige Merkel direct te verzilveren. Hij eist van EU-president Herman Van Rompuy, die de vergadering voorzit, dat het voorzitterschap van de Eurogroep wordt meegenomen in de benoemingencarrousel. Spanje voelt zich zwaar onderbedeeld in Europese topposities sinds het zijn zetel in de ECB-directie verloor. Voor Rajoy is het Eurogroepvoorzitterschap een erezaak.

Dijsselbloem met de Spaanse kandidaat Luis de Guindos.Beeld reuters

Tegenstanders

De Spaanse kandidaat Luis de Guindos is van meet af aan de voornaamste tegenstander van Dijsselbloem. De Spanjaard krijgt steun van Duitsland. Finland en Estland lijken zich hierbij aan te sluiten.

Het Spaanse verzoek ligt Van Rompuy zwaar op de maag. Enerzijds is er een juridisch bezwaar: het Europees Verdrag schrijft voor dat de ministers van Financiën van de eurolanden hun voorzitter bij gewone meerderheid kiezen. Dat veranderen in een unanimiteitsbesluit door de leiders, is vragen om gerechtelijke procedures.

Maar nog groter is het politieke probleem met premier Mark Rutte. Die heeft Van Rompuy laten weten alle benoemingen met een veto te torpederen als het voorzitterschap van de Eurogroep in het mandje van te verdelen banen belandt. Ook daar was geen woord Spaans bij, verzekeren betrokken ambtenaren in Brussel. Spanje mag als één man achter De Guindos staan, politiek Den Haag staat op de bres voor Dijsselbloem.

De oplossing die Van Rompuy kiest, wordt door zijn getrouwen nadien betiteld als een 'fraaie Jezuïetenstreek'. Hij maakt Rajoy duidelijk diens verzoek niet in te willigen, maar dat bij 'eventuele vragen' op de persconferentie over De Guindos de loftuitingen niet mis zullen zijn.

En zo geschiedt het: Madrid steekt de vraag in bij een Spaanse journalist en Van Rompuy bezweert dat er 'brede steun' voor de kandidatuur van De Guindos is.

Hoewel opgelucht, is Rutte niet tevreden. Op zijn beurt verklaart de premier dat Dijsselbloem 'zo goed als zeker' een tweede termijn als Eurogroepvoorzitter ambieert. In een gesprek onder vier ogen tast hij bij Merkel af hoe 'hard' haar steun voor De Guindos is. Als Berlijn zijn bondgenoten mobiliseert is het een verloren race voor Dijsselbloem, weet Rutte. De bondskanselier geeft geen sjoege.

Januari 2015: Campagne op stoom

De campagne voor Dijsselbloem komt pas begin dit jaar op stoom. Rond de jaarwisseling besluit de PvdA'er definitief voor een nieuw mandaat te gaan. Dat het loodzwaar te combineren is met zijn ministerschap mag zo zijn, als Eurogroepvoorzitter zit hij wel aan de knoppen. Daar geniet hij van en het levert Nederland extra invloed op in Brussel. 'Onbetaalbaar veel', zegt een betrokkene. Coalitiepartner VVD, aanvankelijk sceptisch omdat het korset van het voorzitterschap het nationaal belang zou knevelen, is ook overtuigd. 'Vroeger belde de minister van Financiën de premier om te weten wat er in Brussel gebeurt. Met Dijsselbloem als Eurogroepvoorzitter is dat andersom. En Rutte heeft daar geen probleem mee.'

Als eerste stap stelt Dijsselbloem zijn campagneteam samen. Naast Hans Vijlbrief, de thesaurier-generaal van Financiën, maken Niels Redeker (euro-adviseur), Fokko Vijselaar (directeur buitenlandse financiële betrekkingen) en communicatie-adviseurs Simone Boitelle en Michel Reijns er deel van uit. En Dijsselbloem zelf natuurlijk.

Het team beslist onmiddellijk dat de campagne langs twee lijnen moet lopen: de partijpolitieke lijn - stemmen zeker stellen van de zes sociaaldemocratische financiënministers, zieltjes winnen bij de liberalen en christendemocraten - en de inhoudelijke lijn: Dijsselbloem moet resultaat laten zien. Over dat laatste maken ze zich geen zorgen.

Premier Rutte en de Franse president Hollande.Beeld epa

Voorstanders

Frankrijk steunt Dijsselbloem, net als Italië. In de loop van de Nederlandse campagne volgen Oostenrijk, Slowakije, Luxemburg, België en Litouwen.

Dijsselbloem ligt goed bij zijn collega's. De harde aanpak van Cyprus (spaarders geschoren om banken te redden) is staand beleid geworden, de kritiek op Dijsselbloem - het was het eerste grote besluit onder zijn leiding - is weggeëbd. Ministers prijzen zijn efficiënte vergaderwijze, een wereld van verschil met de nachtelijke chaos onder zijn voorganger Juncker.

'Hij heeft het geduld van een os', zegt een deelnemer aan de Eurogroep. 'Bovendien kent hij zijn dossiers, dat kan lang niet van alle ministers gezegd worden.' Ze waarderen dat hij zijn nek uitsteekt, door de Griekse minister Yanis Varoufakis te negeren en direct met diens premier Alexis Tsipras te onderhandelen. En dat hij indien nodig de Duitse minister Schäuble afkapt. 'Wolfgang, nu is het genoeg geweest', zegt Dijsselbloem op 20 februari om een akkoord met Griekenland veilig te stellen.

De relatie tussen Schäuble en Dijsselbloem is die van een oudere oom met zijn jonge neef, stelt een betrokkene. Schäuble plaagt hem regelmatig, Dijsselbloem laat het over zich heen komen. De twee respecteren en vertrouwen elkaar. Als de bankunie bijna een feit is - een grote prestatie van Dijsselbloem - belt hij met Schäuble, al is het 3 uur in de ochtend.

Het belang van partijpolitiek zit tussen de Nederlandse oren sinds 25 augustus, de dag waarop Merkel haar partijgenoot Rajoy een handje kwam helpen. PvdA-leider Diederik Samsom moet de sociaal-democratische vleugel afdekken. Tijdens ontmoetingen met de Franse president François Hollande en de Italiaanse premier Matteo Renzi, hamert Samsom op het belang de Eurogroep in socialistische handen te houden. De EU-president, de voorzitter van de Europese Commissie en straks die van het Europees Parlement zijn al van christelijk-conservatieve huize, de Eurogroep mag niet sneuvelen. Hollande en Renzi spreken hun steun uit, beloven zelfs op Merkel in te praten,maar van dat laatste komt niets terecht.

Premier Rutte neemt de liberale premiers onder zijn hoede, alsook de christelijke collega's. Hij vertelt dat Dijsselbloem weliswaar een sociaal-democraat is, maar een Nederlandse sociaal-democraat. En die zijn te vertrouwen, aldus Rutte.

Mei 2015: Griekse crisis

De Griekse crisis dendert als een tsunami over Dijsselbloems werk. De PvdA'er weet dat Griekenland de ultieme testcase is: houdt hij de Eurogroep op één lijn, dan zit zijn voorzitterschap gebeiteld. Spat de groep uit elkaar, dan zal De Guindos hem dat zeker aanwrijven. De Spanjaard hekelt in eigen kring sowieso het 'solistische, arrogante en desastreuze' optreden van zijn rivaal.

Op woensdag 6 mei bezoekt Dijsselbloem zijn Franse collega Michel Sapin in Parijs. De Guindos vertelt overal dat de Fransen en Italianen als één blok achter hem staan, een Mediterrane alliantie. Achter gesloten deuren krijgt Dijsselbloem te horen dat Sapin de partijlijn volgt: zijn stem gaat naar de Nederlander. Ongekend vrolijk verlaten Dijsselbloem en zijn medewerkers die avond Parijs.

De volgende dag staat Berlijn op het programma. Schäuble zegt dat hij niet om zijn kanselier heen kan, maar laat doorschemeren dat Duitsland - voor deze ene keer dan - een verlies kan billijken. SPD-leider Sigmar Gabriel geeft dezelfde boodschap: Berlijn gaat niet actief de boer op voor De Guindos. 'Beter dan verwacht', zegt een betrokkene na afloop.

Vrijdag 8 mei is Rome aan de beurt. Minister Pier Carlo Padoan heet Dijsselbloem van harte welkom. Als de camera's zijn verdwenen, krijgt hij ook hier de belofte van volledige steun.

Ondertussen lopen de spontane stemtoezeggingen binnen: Oostenrijk, Slowakije, Luxemburg, België en Litouwen zeggen toe op Dijsselbloem te stemmen. Campagnestrateeg Redeker heeft een speciale spreadsheet van de eurolanden gemaakt: groen is steun voor Dijsselbloem, rood voor De Guindos, wit nog onzeker. Een beetje als Frank Underwood in House of Cards, maar die werkt nog met magneetkaartjes. Redekers lijst kleurt steeds groener.

Juni 2015: Spaanse verontwaardiging

Op 10 juni is het Justus Lipsius-gebouw, de Brusselse vergaderkolos, omgetoverd in een soort vakantiebeurs. Stands van 61 landen, de leiders van de Europese, Latijns-Amerikaanse en Caribische landen zijn bijeen voor hun tweejaarlijkse topontmoeting. Rutte is er ook, maar mijdt de stands. Zijn hoofdtaak is alle aanwezige Europese leiders nogmaals te overtuigen van Dijsselbloems kwaliteiten. Rajoy doet hetzelfde, maar dan voor De Guindos. De tijd tikt: op 18 juni staat de verkiezing van de Eurogroepvoorzitter gepland.

Op 11 juni komen de topambtenaren van Financiën bijeen in Bratislava. Zij bereiden de Eurogroepen voor. De Spaanse vertegenwoordigster Rosa Maria Sanchez-Yebra schiet totaal uit haar slof. Op hoge toon beticht ze Dijsselbloem van manipulatie en machtsmisbruik, omdat hij de verkiezing voor 18 juni op de agenda heeft gezet. Sanchez-Yebra schettert over vuige praktijken en eist een maand uitstel. Dat geeft haar premier de kans de benoeming van De Guindos alsnog te forceren op de EU-top van 25 en 26 juni.

De andere deelnemers aan het beraad in Bratislava vallen stil. Dit is ongehoord. Hans Vijlbrief besluit niets te zeggen. 'De beste campagne vóór Dijsselbloem', noemt een aanwezige de uitval van de Spaanse. Niettemin zal Dijsselbloem de verkiezing uitstellen. Hij wil 'schoon winnen' en heeft vertrouwen in de uitslag.

De Italiaanse premier Renzi, hier met de Britse premier Cameron. Renzi steunde Dijsselbloem.Beeld ap

In de dagen erna benadert zijn campagneteam alle wat ze noemen swing states, de onzekere landen. Dijsselbloem bezoekt Finland en Estland, landen met een conservatieve regering. Bijna kruist hij De Guindos, die hetzelfde traject aflegt.

Woensdag 24 juni promoveert de Europese Commissie de Nederlander Alexander Italianer tot secretaris-generaal, de hoogste ambtelijke baan bij de Commissie. Hoewel Nederland buiten deze benoeming staat, grijpt Madrid haar aan om te wijzen op de Hollandse dominantie in Brussel. Spaanse media suggereren dat Dijsselbloem zijn kandidatuur zal intrekken, zoals ze eerder schreven dat hij zou kiezen voor een goedbetaalde baan bij het Europese bankenfonds. 'Ik eet mijn schoen op als dat waar is', beloofde Dijsselbloems woordvoerster Boitelle de Spaanse journalisten. Dijsselbloem heeft het toen even overwogen, om haar te plagen.

Donderdag 25 juni, Rutte staat op scherp. Alle EU-leiders zijn in Brussel voor hun reguliere zomertop. Als Rajoy de Eurogroepvoorzitter aankaart, zal hij hard terugslaan. Maar er gebeurt niets, Rajoy zwijgt. 'Ik viel bijna van mij stoel van verbazing', zegt een Nederlandse ambtenaar na afloop.

Juli 2015: Remmen los

Alle remmen gaan los, wat Griekenland betreft dan. De ene Eurogroep is nog niet afgelopen of de volgende dient zich aan, afgewisseld met twee Eurotoppen. Van campagnevoeren komt niets meer terecht, een laatste bliksembezoek aan Berlijn moet Dijsselbloem afzeggen.

Maandag 13 juli, 9 uur 's ochtends, is het compromis met de Grieken een feit. Het resultaat van zeventien uur onderhandelen tussen de regeringsleiders, waarbij Dijsselbloem nauw betrokken is. Zes uur later begint de Eurogroep, met als laatste agendapunt: de verkiezing van de voorzitter.

Alle ministers krijgen een witte enveloppe en een papier met twee namen: Dijsselbloem en De Guindos. De Luxemburgse minister, die de geheime stemming leidt, vertelt zijn collega's na telling dat een van de twee kandidaten de benodigde meerderheid heeft en vraagt of ze hem unaniem willen voordragen. Dat doen ze. Dijsselbloem heeft 12 stemmen gekregen, De Guindos 7. De Spanjaard zegt later op de avond dat de uitslag 10-9 was.

Maar dan zitten Dijsselbloem en zijn team al in Ristorante Barbanera.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden