Achterdocht loont

De wantrouwige burger is een zegen voor de democratie, stelt de Franse politiek filosoof Pierre Rosanvallon. Onder druk van de kiezer presteren politici beter.Door

Foto


'W antrouwen is goed', zegt Pierre Rosanvallon. De coalitie van VVD en PvdA verloor deze week 23 zetels in de peilingen. De Franse president Hollande duikelde meteen na zijn aantreden in populariteit. In westerse landen is het wantrouwen tegen politieke leiders groter dan ooit, maar toch gaat het goed met de democratie, vindt de Franse historicus en politiek filosoof. 'Wantrouwen dwingt politici om beter te presteren.'


Rosanvallon (1948) bedacht de term 'contrademocratie': de permanente controle van gekozen leiders door kritische burgers, actiegroepen, media en toezichthouders. Het recente oproer in de VVD is een mooi voorbeeld. Dezelfde kiezers die de liberalen een recordzege bezorgden, keerden zich massaal tegen de partij. Dat kun je uitleggen als een gebrek aan vertrouwen. Maar je kunt er, zoals Rosanvallon, ook een positief verhaal bij vertellen. Moderne burgers vinden het niet genoeg om eens in de vier jaar hun stem uit te brengen. Ze volgen hun leiders kritisch en verheffen hun stem als iets hun niet bevalt.


Volgende week krijgt Pierre Rosanvallon de Spinozalens, een Nederlandse prijs die elke twee jaar aan een toonaangevend denker wordt toegekend. Tegelijk verschijnt bij Boom Democratie en contrademocratie, een inleiding in zijn werk. Als hoogleraar aan het prestigieuze Collège de France zetelt hij in het hart van het intellectuele Parijs, vlak bij de Sorbonne en het Panthéon, midden in het Quartier Latin. Hij moet echter weinig hebben van het romantische beeld van de Franse intellectueel, de Jean-Paul Sartre die onvermoeibaar zijn j'accuse uitspreekt als hij ergens ter wereld onrecht bespeurt. Totaal achterhaald, zegt hij. 'Het model van de Franse intellectueel stamt uit een tijd waarin de meeste mensen maar heel weinig onderwijs hadden genoten en geen toegang tot de media hadden', aldus Rosanvallon. In de hedendaagse contrademocratie denken mensen voor zichzelf en zetten ze hun mening op internet.


Zelf ziet Rosanvallon, welbespraakt, maar bescheiden, zich eerder als een intellectuele ambachtsman in de traditie van Michel Foucault, iemand die burgers concepten aanreikt waarmee ze de wereld beter kunnen begrijpen. Contrademocratie is zo'n concept. Rosanvallon verzet zich tegen doemdenkers die overal 'democratische malaise' zien, omdat burgers geen vertrouwen meer in politiek en politieke instituties zouden hebben. In het verleden stemden mensen op een partij om hun identiteit te bevestigen. Ze voelden zich socialist, communist of christen-democraat. Verder bleven ze passief. Tegenwoordig laten ze van zich horen. Dat is juist een verdieping van de democratie, vindt Rosanvallon.


Maar is het wantrouwen inmiddels niet uit de hand gelopen? Politici lijken weinig goed meer te kunnen doen.

'Je moet de nadruk leggen op de positieve kant van het wantrouwen. Politici moeten signalen krijgen van burgers, zodat ze hun beleid kunnen bijsturen. Natuurlijk is het niet goed als er alleen maar wantrouwen is. Er is een kantelpunt. Voorbij dat punt wordt wantrouwen destructief.'


Hebben we dat niet allang bereikt?

'Het populisme zit duidelijk aan de negatieve kant van dat wantrouwen. Voor populisten is wantrouwen geen middel om de politieke instituties beter te laten functioneren. Ze zien politiek als iets smerigs en de elite als een kanker.'


In de contrademocratie is het volk een 'vetovolk', aldus Rosanvallon. Het zegt niet wat het wil, alleen wat het niet wil. Kan de contrademocratie ook een positieve kant op gestuurd worden, zodat burgers niet alleen tegenhouden, maar ook zelf iets tot stand brengen?


Op dit punt is Rosanvallon zeer sceptisch. Hij ziet niet veel in een uitbreiding van directe democratie, door internetstemmingen of meer referenda uit te schrijven. Zijn argwaan komt mede voort uit zijn ervaringen in het Parijs van mei 1968. Rosanvallon studeerde destijds aan de HEC, de Grande Ecole die voorbereidt op hoge functies in het bedrijfsleven. Althans: hij stond ingeschreven. Van studeren kwam weinig terecht omdat het onderwijs voortdurend plat lag door acties en stakingen. Universiteiten en grandes écoles werden gedomineerd door permanente assemblées, actievergaderingen waar het principe van one man, one vote gold. Dat leek democratisch, maar in de praktijk ging een radicale minderheid met de macht aan de haal, omdat de gematigde meerderheid helemaal geen zin had om elke dag te vergaderen. Volgens Rosanvallon kan de burger wel een permanente bewaker zijn, die pas in actie komt als het fout loopt, maar geen permanente kiezer.


De technische mogelijkheden zijn enorm toegenomen. Via internet zouden burgers over allerlei plannen kunnen stemmen.

'Ja, je zou elke avond over wel veertig wetsvoorstellen kunnen stemmen. Maar binnen een paar weken zou je nog maar een fractie van het electoraat overhouden. Je zou een elite creëren van mensen die van internetstemmen bijna een beroep maken.


'Er is nog een diepere reden waarom ik de uitbreiding van directe democratie niet wenselijk vind. Politiek is meer dan een optelsom van afzonderlijke beslissingen. Je hebt professionele politici nodig die zichtbaar maken wat in de samenleving leeft en daar een coherent verhaal over vertellen, een visie op langere termijn. Dat is ook een probleem van hedendaagse politici: ze vertellen geen verhaal meer.'


Of ze vertellen allemaal hetzelfde verhaal: we moeten ons aanpassen aan de globalisering. Hebben we geen democratie op Europees of zelfs mondiaal niveau nodig, als tegenwicht voor de macht van de markt?

'Misschien zal dat ooit mogelijk zijn. Maar voorlopig zie ik het perspectief eerder krimpen. Hoe moet je democratie uitbreiden naar een internationaal niveau als de Vlamingen niet eens meer willen betalen voor de Walen en de Catalanen niet meer voor de andere Spanjaarden?'


Maar hoe moeten we dan greep krijgen op onze wereld in een tijdperk van globalisering? Door een vorm van internationale contrademocratie?

'Ja, ik denk dat je het internationale toezicht kunt versterken. Je kunt het Internationale Strafhof uitbouwen, binnen de Wereldhandelsorganisatie afspraken maken over de sociale bescherming van werknemers, je kunt kapitaalstromen enigszins reguleren. Daar zitten elementen van contrademocratie in. Het is een minimalistische definitie van democratie, maar voorlopig zie ik geen alternatief.'


Rosanvallon komt voort uit een beweging die la deuxième gauche werd genoemd, het niet-marxistische links in Frankrijk. Hij werkte nauw samen met socialistische politici als Michel Rocard en Jacques Delors. Ooit speelde hij met de gedachte zelf politicus te worden, maar hij hield niet van de vluchtige en opportunistische aspecten van het politieke bedrijf. Zo sprak hij ooit als linkse schrijver, ergens in de jaren zeventig, op een politieke bijeenkomst in een regio met veel mijnen. Plotseling kreeg hij de vraag wat de socialisten met de mijnen zouden doen, als ze aan de macht kwamen. Rosanvallon had geen flauw idee, maar vanuit de coulissen werd hem toegefluisterd: 'Die houden we open.' 'Die houden we open', herhaalde hij werktuiglijk, tot grote tevredenheid van de zaal en de partijbonzen.


Hij koos voor een intellectuele loopbaan, maar bleef links. In zijn laatste boek, La société des égaux, hekelt hij de toegenomen sociale ongelijkheid in Frankrijk en andere westerse landen.


Willen de burgers nog wel gelijkheid? Veel mensen vinden dat individuele capaciteiten beloond moeten worden.

'Ja, dat heeft ook te maken met veranderingen in de aard van de productie. Na de Tweede Wereldoorlog maakten we een lange periode zonder nieuwe technologieën mee. De auto, het vliegtuig, de televisie, de telefoon, ze bestonden al en werden slechts verbeterd. Dat kon alleen gebeuren door steeds betere organisaties. Iedereen was lid van een organisatie, vaak een groot bedrijf. In zulke bedrijven heb je natuurlijk ook salarisverschillen, maar die blijven beperkt.


'Toen kwam het kapitalisme van de innovatie opnieuw op. Apple is daar een goed voorbeeld van, een bedrijf dat is gebouwd op individuele ideeën. Aan de lopende band was de arbeider de dienaar van een proces. Tegenwoordig wordt zelfs van de meest bescheiden werknemers, zoals caissières in de supermarkt, verwacht dat zij initiatief tonen en zelf kleine beslissingen nemen. Persoonlijke betrokkenheid is belangrijker geworden. Vroeger betekende emancipatie: zijn als alle andere mensen, niet meer achtergesteld worden. Tegenwoordig betekent het: erkenning als individu.'


Waarom is ongelijkheid verkeerd, als individuele kwaliteiten zo belangrijk zijn voor innovatie?

'Stel dat het waar is dat een klein aantal mensen beslissende ideeën heeft die de samenleving veel geld opleveren. Vanuit economisch oogpunt is het geen probleem dat zulke mensen heel veel verdienen, zelfs niet als ze een derde van het nationaal inkomen krijgen. Maar vanuit sociaal oogpunt is het wel een probleem. Rechtvaardigheid betekent ook het bouwen van een gemeenschappelijke wereld. Burgers kunnen onmogelijk als gelijken leven als de sociale verschillen te groot worden.'


Dan bent u het vast eens met Hollandes plan voor een belasting van 75 procent voor rijke Fransen.

'De uitwerking van het plan is moeilijk. Maar ik vind het goed en moedig van Hollande om de rijken meer te laten bijdragen.'


Het is wel een symbolische maatregel...

'Ja, hij treft misschien 1.500 mensen. Maar soms heb je in de politiek ook symboliek nodig.'


...die heel productieve mensen het land uit kan jagen.

'Ik geloof zulke dreigementen niet. Het is helemaal niet leuk om in ballingschap in Genève of Brussel te wonen. Je betaalt misschien minder belasting, maar je zit niet in Parijs.' Hij trekt een heel vies gezicht: 'Je zou maar in Gstaad wonen, een dorpje in de Zwitserse Alpen, zoals Johnny Hallyday.'Pierre Rosanvallon houdt een lezing bij de uitreiking van de Spinozalens op 23 november. Rode Hoed, Amsterdam, 16.00 uur, € 7,50.


rosanvallon


republiek van ideeën


Historicus en politiek filosoof Pierre Rosanvallon (Blois, 1948) werkte voor de Franse vakbeweging, was een voorstander van arbeiderszelfbestuur en speelde in de jaren zeventig met de gedachte om zelf politicus te worden. Uiteindelijk koos hij voor een wetenschappelijke loopbaan. Hij is hoogleraar aan het Collège de France en leidt de website la republique des idees (repid.com).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden