Achter het protocol kunnen we schuilen

DE PATIËNT BESPIED Het VUmc werd overvallen door de commotie over het filmen van patiënten omdat alle protocollen keurig waren gevolgd.

Commotie om berichten over prins Friso, commotie over camera's op de eerste hulp van de VU en alom roept men dat de privacy van mensen werd geschonden. Maar dat was niet de echte oorzaak van deze en heel veel andere onverkwikkelijkheden. Die ligt besloten in ons doorgeschoten protocoldenken.


Het is verleidelijk om te denken dat leedexploitant Oerlemans niet toevallig zijn verborgen camera's uitgerekend mocht ophangen in het ziekenhuis van de christelijke VU. Zoals een gestaalde atheïst als Richard Dawkins grif zou beamen, laten juist gelovigen het morele denken immers over aan hun opperwezen en dat heeft sinds Batseba over gluren niets te melden.


Natuurlijk is dat veel te kort door de bocht. De medische staf van het VUmc betoonde zich in grote meerderheid achteraf doodongelukkig met het gebeurde, wat dan weer niet in de weg stond dat ook op de afdeling cardiologie een witgejaste buitenstaander bleek rond te sjouwen in de persoon van schrijver Ronald 'alles voor de literatuur' Giphart - de Here mag weten wat er daar in Amstelveen nog meer aan leuke projecten en plannen bestond.


Maar er zit in zoverre een kern van waarheid in dat gelovigen deugdzaamheid in laatste instantie protocollair bezien: een heilig boek, een overlevering of de verzamelde geschriften van geloofsvoorlieden voorzien in een stelsel van leefregels, geboden en verboden, die de gelovige moet volgen om deugdzaam te zijn. Wat goed is, maak je niet zelf uit, maar is vooraf bepaald door autoriteiten. Deugdzaamheid is meer een kwestie van checken dan van eigenstandig nadenken.


Een protocol maken was dan ook precies wat de VU in het geval Oerlemans had gedaan. Als dat maar gevolgd werd, was alles oké, was de gedachte. Bovendien, wat kon er mis zijn met de mensen willen tonen wat een mooi werk het VUmc doet?


Alles, in dit geval. Ziekenzorg heeft in de samenleving een absoluut unieke positie, een status zo bijzonder dat er zelfs bij gewapende strijd een uitzondering voor wordt gemaakt. De hospik en het Rode Kruis bevinden zich sinds de dagen na Solferino als enigen hors concours op het slagveld. En al gaat er weleens wat mis, in het algemeen houdt men zich daar wereldwijd aan. Wie ambulances beschiet, geldt als abjecte misdadiger.


Maar die onschendbaarheid werkt uitsluitend onder strenge voorwaarden van neutraliteit, die alleen geloofwaardig waren en zijn omdat ze niet 'zomaar' werden afgesproken - in dat geval was Dunant destijds nergens gekomen, het zou zelfs nu niet lukken - maar al sinds de dagen van Hippocrates behoren tot het wezen van de medische ethiek: zorg wordt verleend zonder aanzien des persoons. Niets telt dan de nood van de patiënt. Dat basisprincipe was niet eens bedacht met oorlogsgeweld in het achterhoofd, het is simpelweg de strikt logische kern van wat het betekent medicus te zijn. De nood van patiënten is absoluut en acuut, hulp moet dus onmiddellijk en onvoorwaardelijk worden verleend. Daaruit volgt dat er geen andere agenda kan en mag bestaan dan het helpen van de patiënt.


Het is jammer voor de ijdeler leden van het witjassengilde, maar om die reden geeft het zelfs geen pas om de wereld eens vanuit de praktijk te laten zien wat voor mooi werk je doet. Nooit. Buiten dienst, aan de bar en op verjaardagsfeestjes mag je opscheppen zoveel je wilt. Maar in functie sta je alleen en volledig ten dienste van de patiënt. Dat is essentieel, want de patiënt moet er ook zonder oorlog op kunnen vertrouwen dat hij niet door zijn dokter verkocht en verraaien wordt - niet aan 'het regime', niet aan Albert Heijn en niet aan Oerlemans. Omdat patiënten niets te kiezen hebben. Wie gewond of ziek is en zelfs wie dat alleen nog maar denkt te zijn, kan niet van behandeling afzien. Die is weerloos en volslagen afhankelijk van een arts (en daarom ook niet in staat om vrijwillig toestemming te geven).


Vertrouwen komt te voet, maar gaat op het paard van Oerlemans en Giphart. De ironie van het geval is dat het VUmc met die leuke projectjes ons wilde doordringen van iets waarvan iedereen allang overtuigd was, maar in plaats daarvan het draagvlak van de medische professie juist flink beschadigde.


Hoe kon het ziekenhuis zo blind zijn? Dat ligt aan dat protocoldenken. Protocollen zijn aantrekkelijk om hun duidelijke kaders: regels precies gevolgd, geen stappen overgeslagen? Dan ben je gedekt. Zoiets past perfect in onze hedendaagse risicomijdingscultuur. En het werkt inderdaad prima voor het lappen van ramen, of het correct uitvoeren van een APK-keuring of blindedarmoperatie.


Maar protocollen zijn onvoldoende en vaak zelfs schadelijk zodra er morele verantwoordelijkheid in het spel is, zoals bijvoorbeeld bij de dokter, in de thuis- en jeugdzorg, de kinderopvang en bij conflicten op school.


Wat 'goed' is in de omgang tussen mensen laat zich niet in een protocol vangen. Het kan zelfs van geval tot geval verschillen of fundamenteel onduidelijk zijn. Dan komt het aan op zelfstandig denken en besluiten, met behulp van je morele kompas en je boerenverstand. Maar daar moet dan wel ruimte voor zijn, inclusief het besef dat falen er onvermijdelijk bij hoort.


Veel mensen kunnen en willen hun morele verantwoordelijkheid ook best waarmaken, maar de grillige ongrijpbaarheid ervan maakt overheden en leidinggevenden onzeker. Dus vlucht men in de schijnzekerheid van het protocol. Maar wie mensen zo de kans én de plicht om zelf na te denken ontneemt, veroorzaakt uitglijders als die van de VU, en drama's als het meisje Savannah en de arrestatie vorig jaar van een bedreigde conrector uit Vlaardingen.


RIK SMITS


is taalkundige en hoofdredacteur van De


Republikein.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden