Achter het naadje van de kous

De kans is groot dat het label in je voordelige, of dure, T-shirt is gestikt door een naaister van Rana Plaza, de textielfabriek in Bangladesh die onlangs instortte. Een paar tips om je kledingkast (iets) op te schonen.

B


en ik medeplichtig? Dat vroeg ik me van de week af toen ik Made in India in een van mijn kledingstukken zag staan. De schuldvraag blijkt niet zo makkelijk te beantwoorden. Onschuldig, vindt Niki Jansen, coördinator bij de Schone Kleren Campagne, een wereldomspannend netwerk dat zich inzet voor de verbetering van lonen en arbeidsomstandigheden van kledingarbeiders. 'Uiteindelijk ligt de schuld bij de merken die hun kleding in dat soort fabrieken laten produceren en niet bij de consument', zegt Jansen. Moeilijk, vindt Martje Theuws, researcher bij SOMO, een stichting die het gedrag van multinationale ondernemingen bestudeert. 'Want als consument heb je geen zicht op de keten. Bovendien is er weinig keus, het aanbod van duurzame, eerlijke kleding is nog beperkt.' Een beetje schuldig, oordeelt Willa Stoutenbeek van W Green, expert op het gebied van duurzame merken. 'Vraag creëert aanbod. Zolang wij via onze koopkracht, een heel machtig middel, goedkeuring blijven geven aan dit soort praktijken, zal de verbetering lang op zich laten wachten', zegt Stoutenbeek.

Kan ik beter dure dan goedkope kleding kopen?

Nee. Duurkoop is niet per definitie goede koop. Dat heeft te maken met de ingewikkelde weg die een kledingstuk aflegt voordat het in je kast belandt. De verschillende onderdelen voor één kledingstuk kunnen overal vandaan komen. Ik vond het label Made in India in een duur bloesje van het populaire Franse modemerk Isabel Marant. Dat label wil alleen maar zeggen dat de losse onderdelen van mijn blouse in India in elkaar zijn gezet. Misschien wel door een dame die óók de goedkope hemdjes van H&M maakt, die ik onder mijn blouse draag. Want dure en goedkope merken laten hun spullen vaak in dezelfde fabrieken produceren, zij het op een andere productielijn.


Het uiteindelijke prijsverschil zit in de stof, het ontwerp én de marketingkosten. In het kort: wat een blouse hier kost, maakt voor de dame die het in elkaar zet geen verschil. Zij wordt niet beter betaald, zij heeft geen betere werktijden en zij zit niet gegarandeerd in een veilige fabriek. Zij is allang blij dat ze überhaupt een baan heeft. Zelfs Made in Europe is volgens de experts geen garantie voor een schoon geweten. Zo zijn bijvoorbeeld veel Italiaanse ateliers in Chinese handen; daar zitten Chinezen onder barre omstandigheden achter de machines.


Hoe ziet de weg van een simpel T-shirt er in het kort uit?

Het begint met het verbouwen van katoen. De grootste katoenverbouwers zijn China, India, de Verenigde Staten en Pakistan. Katoenboeren verkopen ruw katoen aan 'ginners', die het ontpitten en vervolgens doorverkopen aan handelaren die het katoen op hun beurt doorverkopen aan spinnerijen waar het katoen tot garen wordt gesponnen. Het garen wordt in een weverij tot stof verwerkt. De stof wordt afgekookt, gebleekt, geverfd en krimpvrij en vuil- en brandwerend gemaakt. Uiteindelijk wordt de stof gesneden, in elkaar gezet, afgewerkt en verpakt in kledingfabrieken. Deze fabrieken besteden delen van de productieketen - bijvoorbeeld het handwerk - uit aan andere fabrieken, zoals informele werkplaatsen of thuiswerkers. Uiteindelijk is een dermate ingewikkeld netwerk van agenten, onderaannemers en leveranciers bij de productie van een simpel T-shirt betrokken, dat zelfs de bedrijven die de productie-opdracht geven niet meer precies weten waar en onder welke omstandigheden hun kleding wordt gemaakt.


Heeft het zin om kleding uit Bangladesh te boycotten?

Nee. Het boycotten van specifieke landen eist waarschijnlijk alleen maar meer slachtoffers. De textielarbeiders die nu onder erbarmelijke omstandigheden werken, zouden dan ook nog eens hun schamele inkomen kunnen verliezen. In Clean Clothes, a Global Movement to End Sweatshops beschrijft onderzoeksjournalist Liesbeth Sluiter hoe de kledingindustrie rusteloos de wereld afstroopt, op zoek naar landen waar de lonen nog lager zijn en arbeidsorganisaties ontbreken. Op het moment dat ergens arbeiders erin slagen om zich te organiseren, pakt het bedrijf zijn boeltje op om de kleding elders te laten produceren. Investeringen in deze industrie zijn laag, verhuizen is dus makkelijk. Nu is India onderwerp van gesprek, maar morgen kan hetzelfde gebeuren in bijvoorbeeld Cambodja of Vietnam.


Bestaat honderd procent 'goed' gemaakte kleding wel?

Nee. Er is altijd wel íéts dat niet klopt. 'Er is niet één merk of winkelketen waarvoor ik mijn handen in het vuur zou steken', zegt Jansen. Volgens Theuws is in alle lagelonenlanden waar kleding wordt geproduceerd sprake van ernstige, structurele problemen zoals lage lonen, het ontbreken van de vrijheid van vakvereniging, kinderarbeid, intimidatie en geweld op de werkvloer. Natuurlijk zijn de experts blij dat H&M, Inditex (Zara en Bershka) en C&A de internationale Overeenkomst over Brandgevaar en Veiligheid van Gebouwen in Bangladesh hebben ondertekend. Maar dat hadden ze twee jaar geleden ook kunnen doen. Het is belachelijk dat zulke merken zichzelf nu op de borst kloppen dat ze eindelijk tekenen. Want met deze overeenkomst zijn de problemen rond bijvoorbeeld lage lonen, overwerk en vrijheid van vakvereniging nog niet opgelost.


Zijn er merken die zich actief inzetten tegen de misstanden in de industrie?

Ja. Denk aan merken die zijn aangesloten bij de Fair Wear Foundation of Made By, dat zijn de bekendste organisaties die arbeidsomstandigheden controleren. De Fair Wear Foundation wordt beschouwd als een van de meest vooruitstrevende organisaties op het gebied van gedragscodes, omdat ze van bedrijven eisen dat ze controles laten uitvoeren in samenwerking met teams van arbeidsorganisaties. Ze geven toe dat ze niet voor de volle honderd procent kunnen garanderen dat je kleding goed is gemaakt, maar het is geen organisatie waar merken zich kunnen inkopen om hun imago op te vijzen. Een paar bekende voorbeelden van de ruim 120 aangesloten merken zijn: Acne, Filippa K, Suit Supply, Nudie Jeans en Gaastra. Made By is een Europese non-profitorganisatie die zich inzet om de ecologische en sociale omstandigheden in de mode-industrie te verbeteren en bekende aanhangers heeft als Claudia Sträter, Jackpot, Chasin en Kuyichi. FairTrade (Max Havelaar) heeft ook een textielafdeling, die zet zich vooral in voor boeren die katoen leveren; aangesloten merken herken je aan het zwarte, groene en blauwe logo.


Kan de overheid dit oplossen?

Nee, ook al heeft minister Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zich inmiddels opgeworpen als 'coördinator van alle inspanningen voor veilige arbeidsomstandigheden in de textielsector in Bangladesh' en heeft ze 9 miljoen euro vrijgemaakt om met medefinanciering van de textielsector iets aan de schrijnende omstandigheden in Bangladesh te doen. Daarmee is het probleem nog niet opgelost, want er zijn nog zo veel andere landen waar onder erbarmelijke omstandigheden wordt gewerkt. In groter verband zijn de inspanningen van de Nederlandse overheid een druppel op een gloeiende plaat.


Is er nog hoop?

Ja. Maar dan moet iedereen zijn verantwoordelijkheid nemen. Zowel Stoutenbeek als Jansen en Theuws raden consumenten aan om hun favoriete merken te mailen met de vraag waar ze hun kleding laten maken. Niet dat ze scheutig zullen zijn met antwoorden - ik heb de verschillende merken die in mijn kledingkast hangen inmiddels gemaild, maar ik heb nog geen antwoord gekregen. Volgens Theuws maken de meeste merken hun toeleveranciers niet bekend. Maar hoe vaker ze de vraag krijgen, hoe groter de druk wordt om dat soort informatie wél te delen. Jansen: 'Wij stellen die vragen continu, maar wij zijn een campagneorganisatie. Het helpt als klanten ook laten merken dat ze goede arbeidsomstandigheden belangrijk vinden.'


Overkocht


Schoon geweten


Volgens de Britse consumentenexpert Lucy Siegle houdt het op hol geslagen consumptiepatroon direct verband met slechte arbeidsomstandigheden in de textielindustrie. In haar boek To Die For: How Fashion is Wearing Out the World, waarin ze zich baseert op cijfers uit statistieken van de universiteit van Cambridge over textielimport, laat ze zien dat de prijs van kledingstukken tussen 2001 en 2005 met 14 procent daalde terwijl er 21 procent meer aan vrouwenkleding werd gekocht. Siegle is duidelijk: we kopen te veel. Terwijl we meedoen aan de exploitatie van onderbetaalde arbeiders eindigen we met een klerenkast zonder stijl en elegantie en vol onnodige kleren. Dat kan anders.


Een aantal informatieve websites en webwinkels en merken waar je met een schoon geweten kunt shoppen. Niemand kan garanderen dat deze merken honderd procent in orde zijn, maar ze zetten in ieder geval structurele stappen op weg naar verbetering.


talkindress.nl De website van Marieke Eyskoot, expert op het gebied van eerlijke kleding, die de praktische gids Talking Dress schreef, is een goed startpunt.


somo.nl Op deze site zijn onderzoeksrapporten te vinden, inclusief de reacties van bedrijven.


schonekleren.nl Hier staan onder meer tips over wat je kunt doen om je favoriete merk duidelijk te maken dat je het belangrijk vindt om te weten dat kleding onder goede omstandigheden wordt gemaakt.


rankabrand.com Een website waarop je het beleid van bedrijven met elkaar kunt vergelijken


studojux.com (M/V) Nederlands modemerk met eigen fabriek in Nepal waar alles onder goede omstandigheden wordt geproduceerd.


kiss-and-tell.nl (V) High-end damesmodemerk dat in India onder goede omstandigheden kleding maakt van milieu- en diervriendelijke zijde.


kuyichi.com (M/V) Nederlands en duurzaam jeansmerk.


peopletree.co.uk (M/V) Toegankelijk en eerlijk modemerk uit Engeland.


wehkamp.nl (M/V) Heeft een speciale Fair Fashionafdeling en nam als een van de eerste grote Nederlandse textielbedrijven de dappere stap tot een serieus duurzaam aanbod.


asos.com (M/V) De Green Room van het Britse Asos biedt een redelijk breed duurzaam aanbod.


sukha-amsterdam.nl (V) Inspirerende winkel in Amsterdam met een groot en duurzaam aanbod.


armedangles.de (M/V) Toegankelijke en eerlijke mode uit Duitsland.


honestby.com (M/V) High-end Belgisch modemerk, een initiatief van Bruno Pieters, dat transparant is over productieproces, prijzen en marges.


everlane.com (M/V) Amerikaans initiatief dat 'radical transparancy' als motto heeft en vanaf eind 2013 ook in Europa gaat bezorgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden