Weblog

Achebe over zijn jeugd, woede op Conrad en ruzie met Ngugi

Een complete autobiografie heeft Chinua Achebe, die vorige week overleed,  nooit geschreven - al vertelt hij aardig wat over zijn jeugd in de eerste hoofdstukken van zijn 'persoonlijke geschiedenis van Biafra': There Was a Country (2012).

De cover van Achebes boek Beeld Uitgeverij

Wel duiken jeugdherinneringen op in de essays die hij gedurende zijn leven schreef - vaak waren het lezingen en colleges voor studenten. Die lezingen gaan vaak over de rol van de schrijver in het moderne Afrika en over de politici - vooral die uit Nigeria. Zijn bitterste politieke aanklacht was The Trouble with Nigeria uit 1984.

De laatste van de zeven bundels met beschouwende artikelen verscheen in 2009, The Education of a British-Protected Child; in 2010 in de Nederlandse vertaling: Een jeugd onder Britse protectie (De Geus). Achebe merkte tot zijn verwondering dat hij 'British-protected' was toen hij in 1957 een paspoort kreeg om naar Londen te kunnen reizen voor een cursus radio-maken bij de BBC. Het is een eufemisme voor koloniale onderdaan.

Amusante belediging
Hij vond een belediging, maar ook wel weer amusant. De goede kant van die discriminerende en neerbuigende Britse houding was het onderwijs dat ermee gepaard ging. Hoe anti-koloniaal hij ook is, Achebe ziet altijd die twee kanten, schrijft hij in een aantal van zijn essays.

Die twee kanten vond hij gepersonifieerd in zijn vader Isaiah Achebe, een onderwijzer en Anglicaanse evangelist, en diens oom Udoh Osinyi, een traditionele leider met groot gezag in zijn gemeenschap. De verhouding tussen die twee (Isaiah groeide op onder de hoede van zijn oom) noemt Chinua Achebe 'de dialektiek die ik heb geërfd'.

Het is niet moeilijk de sporen van die twee sleutelfiguren in Achebe's jeugd aan te wijzen in de hoofdpersonen in zijn debuut Things Fall Apart.

Achebe versus Joseph Conrad
De grootste schok als gretige, jonge lezer was voor Achebe de korte roman Heart of Darkness van Joseph Conrad - het beroemde boek over een tocht over de rivier de Congo diep het oerwoud in. Die beroemde vertelling, geschreven in 1899, leverde het verhaal voor de nog beroemdere film Apocalypse Now - door regisseur Francis Ford Coppola verplaatst naar de Vietnam-oorlog van de jaren zestig.

Racisme
Conrads novelle is puur racisme, vond Achebe. In 1975 schreef hij al een vlammend essay waarin hij vertelt hoe hij als jongen al aanstoot nam aan het afschilderen van Afrikanen als vreemde wilden zonder menselijke gedachten.

Hij kreeg veel kritiek van westerse geleerden die vonden dat hij Conrads meesterwerk niet op zijn waarde schatte.

In 1998 kwam Achebe er nog eens op terug in het essay Africa's Tarnished Name en hij liet dat essay tien jaar later afdrukken in zijn bundel. Hij is geen millimeter van mening veranderd. Sterker nog: de slechte naam die Afrika heeft in de wereld, heeft zijn wortels in Conrads novelle met zijn 'vergiftigende taalgebruik'.

Geen excuus
Zijn critici die beweerden dat de racistische stereotypen in Conrads tijd nu eenmaal gewoon waren, weerspreekt hij met voorbeelden van westerse auteurs die veel minder racistisch waren.

Nee, hij ziet geen excuus voor Conrad als hij de aanblik van de eerste Afrikanen beschrijft met hun geschreeuw, hun 'draaikolk van zwarte lichaamsdelen','klappende handen', 'stampende voeten', 'deinende lijven', 'rollende ogen', de 'onbegrijpelijke zwarte opwinding' die past bij 'de prehistorische mens zelf'.

Zijn deze wezens menselijk of onmenselijk, vraagt Conrad zich af en volgens Achebe geeft hij 'de genadeklap' met de uitspraak: 'Nee, ze waren niet onmenselijk. Kijk, weet u dat was eigenlijk nog het ergst - dit vermoeden dat ze niet onmenselijk waren.'

Blanke helden
Als jonge lezer van koloniale boeken, identificeerde Achebe zich met de blanke helden, schrijft hij, maar bij deze scène besefte hij plots dat hij een van die idioten dansend op de oever was. In de ogen van de Europeanen.

Dat is een sterk beeld van Achebe. Maar in zijn essay gaat hij volledig voorbij aan de belangrijkste kritiek op zijn kritiek: hij verwart het ik-personage Marlow met de auteur.

Dat is voor een literator een eigenaardige misser. Heart of Darkness gaat inderdaad niet over het echte Afrika, maar over de koloniale, racistische kijk op de Afrikanen. In hoeverre Conrad zelf behept was met de racistische vooroordelen die hij zo vlijmscherp neerzette in deze krachtige novelle, doet weinig ter zake.

Blanke grootheidswaanzin
Heart of Darkness werd door de meeste lezers gezien als een anti-koloniale roman. De waanzinnige blanke Kurtz als personifiëring van de blanke grootheidswaan te midden van een voor Europanen onbegrijpelijke cultuur met een kracht die die van hen ver te boven gaat. Zo heeft Coppola het in ieder geval gelezen, als materiaal voor zijn anti-imperialistische film.

Het tekent Achebe wel dat hij nooit nuances heeft aangebracht na die eerste schokkende leeservaring. Hij was nogal star in zijn opvattingen en in zelfspot grossierde hij ook niet.

In ieder geval heeft die schok een fantastisch effect gehad. Het heeft hem aangezet, schreef Achebe, tot het schrijven van romans waarin de Afrikanen wel echte mensen zijn, personages met gedachten, gevoelens, idealen. Things Fall Apart was het verhaal van het kolonialisme gezien door de ogen van die anonieme personages op de oever in Heart of Darkness.

Controverse tussen Achebe en Ngugi
Achebe was in nog een interessante controverse verwikkeld: met de Keniaanse schrijver Ngugi wa Thiong'o. (Op het Afrika-blog schreef ik eerder iets over Ngugi's autobiografische serie, waarvan eind 2012 het tweede deel uitkwam.)

Het ging over de vraag: moeten Afrikaanse schrijvers wel de taal van de vroegere koloniale heerser gebruiken? Engels dus in hun geval.

Moedertaal
Ngugi besloot eind jaren zeventig terug te keren naar zijn eigen moedertaal: het Kikuyu. In een moeite door verweet alle collega's die niet in hun moedertaal schreven lakeien van het imperialisme te zijn.

'Vooral Achebe', schreef Achebe in een repliek in 1989, alsnog opgenomen in de bundel van 2009.

Achebe voelt zich beledigd door Ngugi. Die hoeft hem er heus niet aan te herinneren dat Afrika verdeeld is op de conferentie van Berlijn ruim een eeuw eerder en dat zo de verdeling van koloniale talen over het continent (Engels, Frans, Portugees en een tijdje Duits) is ontstaan.

Tweehonderd taalgrenzen
Maar Engels is in het moderne Nigeria best nuttig, schrijft Achebe. Alleen met die taal kan hij met mede-Nigerianen spreken 'over tweehonderd taalgrenzen heen'.

Achebe leest Ngugi overtuigend de les: die is rigide in zijn oordelen. Tussen hen tweeën zijn er al verschillen: Ngugi leerde lezen en schrijven in het Kikuyu op de basisschool en maakte zich daarna Engels meester; Achebe begon op school meteen in het Engels.

En de onafhankelijke staten in Afrika besloten niet voor niets de verbindende koloniale taal te handhaven. Ook de socialistische staten. Het probleem met de voertaal is niet zozeer imperialisme, schreef Achebe, 'zoals Ngugi ons wil doen geloven, alswel de linguïstische pluraliteit van moderne Afrikaanse staten'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden