Ach, wat een burgers!

Trots op Nederland was ze niet, onze koningin, tijdens haar kersttoespraak. Helemaal niet blij dat ze ons Hoofd is. Ze vond ons maar niks. Egoïstisch, asociaal en naar binnen gekeerd. We zitten maar achter onze pc te internetten en te chatten, maar zien onze naasten niet staan, zelfs niet als ze bij ons om de hoek wonen.

Het komt door de individualisering, vond ze. De koningin kon zich bij een betere wereld alleen maar jaren-vijftigdingen voorstellen. Beeldscherm uit en hup aanbellen bij de buren. Vraag of je iets voor ze kan doen. Of word ergens vrijwilliger!

Zo sprak ze ons streng toe als ouders hun computerklevende pubers. Met haar rug naar de toekomst.

Toch gaf ze wel uitdrukking aan de breed gedeelde zorg: wat bindt burgers nog in een geïndividualiseerde samenleving? De publieke sfeer is achter een waas van zelfontplooiing en keuzevrijheid zoekgeraakt. Er is in de publieke sfeer een moreel vacuüm ontstaan dat ruimte biedt aan ‘hufterigheid’ en asociaal gedrag.

Antwoord
‘Meer burgerschap’ is hierop een veelgehoord antwoord. Het zou een wanstaltig ijdele constatering zijn voor een hoogleraar burgerschap, als ik er niet zelf het product van was. Het afgelopen decennium rees de populariteit van burgerschap, en ik liftte daarop mee. Burgerschap is een antwoord op de verwarring die drie grote ontwikkelingen bij ons oproept: naast individualisering ook globalisering en de ontspoorde democratisering.

Tussen 2000 en 2007 vervijfvoudigde het gebruik van het woord burgerschap in de media. Van individualisering is maar ten dele sprake: vaak kiezen we voor de kudde (zie de gelijknamige studie van Duyvendak en Hurenkamp uit 2004). Maar zelfs die slaafse keuze is onze eigen verantwoordelijkheid. Bovendien is een kudde nog geen gemeenschap. Moderne gemeenschappen zijn een kunst op zich – daar heeft de koningin gelijk in. Gemeenschappen die een moreel kader en geborgenheid bieden, de leden een taak geven, maar ook kritiek verwelkomen en vertrek ongestraft laten.

Aardbol
Globalisering, de tweede grote ontwikkeling waarop burgerschap een veelgehoord antwoord is, is niet nieuw maar het afgelopen decennium wel geïntensiveerd. Mensen, organisaties en ideeën verplaatsen zich in toenemende mate over de aardbol, voor werk, studie, familie of vakantie. Wat delen burgers nog, wanneer ze sterk verschillende culturele en sociaal-economische achtergronden hebben?

Het multiculturalisme is niet langer leidend. Althans niet in de betekenis dat we het beste met de diversiteit kunnen omgaan door elkaar, binnen het kader van de nationale wetgeving, zoveel mogelijk met rust te laten en ieder zijn eigen traditie, taal en gewoonten te laten. Als reactie op het einde van dit soort multicultureel ieder-voor-zich is er nogal wat assertieve, zelfingenomen praat te horen. De kunst is intercultureel begrip te combineren met heldere, toekomstgerichte ideeën over het goede leven, rechtvaardigheid en respect.

De derde ontwikkeling die het woord burgerschap op de troon plaatste, is ontspoorde democratisering, die gepaard ging met een crisis in representatie. Iedere vorm van representatie is verdacht geworden. Politici representeren niks meer, maar dienen slechts hun eigen belang, is het dominante idee. Deskundigen die op basis van hun jarenlange kennis en ervaring tot inenting adviseren zijn zakkenvullers die de industrie naar de mond praten. Dat was in 1983 nog heel anders, memoreerde chef inentingen Roel Coutinho (Trouw, 24 december).

Slaafs
Politici worden van deze crisis vaker slaafs dan standvastig. Ze gaan wanhopig op zoek naar de kiezer om deze naar de mond te kunnen praten. Veel burgers verwachten op hun beurt ook dat bestuurders hun marionetten en buiksprekers zijn. Bijna tweederde van de bevolking vindt de afstand tussen politici en kiezers te groot, maar vindt dat de politiek die afstand moet verkleinen: men wil zelf niet meer betrokkenheid.

Maar ook het omgekeerde doet zich voor: burgers die tot marionetten van overheidsbeleid gemaakt worden. De overheid heeft burgers nodig om haar beleid goed uit te voeren, om misdaad en overlast anoniem te melden, om als buurtvader de buurt veilig te houden en om als voorleesouder het achterstandsbeleid te steunen of om als lid van een dorpsraad de overheid een aanspreekpunt te bieden. Burgers dreigen daarmee hun autonomie en kritische distantie te verliezen.

Het Handvest Verantwoordelijk Burgerschap waar de regering nog steeds aan werkt, zou dus over individualisering, globalisering en ontspoorde democratisering moeten gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden