Ach jongen, wat is zonde?

Opgegroeid in een streng gereformeerd gezin, gespecialiseerd in de islam. Maar uiteindelijk bekeerde Hans Jansen (56) zich tot de rooms-katholieke kerk....

'ALS JE, normaal gesproken, hier in Nederland in gezelschap vraagt: zeg makker, tot welke club behoor je, wat voor godsdienst heb je, dan kijkt men je aan alsof je een wind hebt gelaten.'

Dr. Hans Jansen, islamoloog en arabist, verbonden aan de Rijksuniversiteit Leiden, schatert beschaafd op de grote bank. Hij kijkt je aan met wijd open ogen en strijkt wijsgerig over zijn zorgvuldig onderhouden vlasbaardje. Aan zijn spijkerpak schenkt hij minder aandacht. Hij is vrij klein en stoer gebouwd. Hij spreekt keurig als een Leienaar, maar woont al vijf jaar in Zwolle; in een huis aan de singel. Op de deur in de diepe portiek staat Jansen, daaronder dezelfde naam in het Arabisch; voor het geval een wijze uit het Midden-Oosten hier ooit verzeild mocht raken.

'Godsdienst is in onze maatschappij gemarginaliseerd, verbannen naar de rand van het openbare leven. Ik weet niet of dat goed of slecht is, maar ik denk dat het natuurlijker is als de godsdienst, zoals in de wereld van de islam, er voortdurend, op alle momenten van de dag bij wordt gehaald en het menselijk gedrag beïnvloedt. Ik denk dat dat normaler, gewoner is.'

- Misschien is Europa iets rationeler, heeft de Verlichting beter wortel geschoten.

'Nee, bij ons heb je verschillende godsdiensten. Niemand kon het winnen en daarom besloot men de godsdienst geen rol meer te geven in het openbare leven. Het is een proces van eeuwen dat heel traag verliep, nog steeds gaande is en het is best mogelijk dat er een omslag komt, dat de godsdienst in ere wordt hersteld.'

Hans Jansen, 56 jaar geleden geboren in een streng gereformeerd gezin, heeft in HP De Tijd, zoals hij zegt, 'opgebiecht dat ik ben toegetreden tot de katholieke kerk. Ik had dat misschien niet moeten doen, maar ja, ze zeiden: je schrijft altijd over godsienst, dus schrijf nu je eigen ervaringen.'

Even laat de bekeerling het markante hoofd zakken. 'Een gereformeerde opvoeding, nee, daar kom je niet onbeschadigd uit te voorschijn. De School met den Bijbel heb ik ervaren als hel, maar het laat je niet meer los en het kind met het badwater weggooien, dat wilde ik ook niet. Het is toch vreselijk als studenten niet meer weten wie Abraham, David en Mozes zijn. Alleen daarom al dacht ik dat het voor mijn kinderen goed zou zijn als ze met een godsdienst opgroeien. Zal ik een pot verse thee halen?'

We gaan over van Lapsang Souchong naar Earl Grey.

'Het was een heel langzame ontwikkeling vol flarden en flitsen. Wij woonden in de jaren zeventig in Caïro. En je wordt dan meer geconfronteerd met wat je bent, wat je denkt, dan thuis. En in het Midden-Oosten wordt voortdurend gevraagd wat je bent. Als je dan zegt dat je protestants bent, maar er een beetje mee loopt te tobben, dan krijgt de ander een waas voor de ogen en denkt: die onnozelaar moet ik snel even bekeren tot de islam. Dan is hij van alle ellende en getob af. Een simpel recept, zoals: met een condoom hoef je nooit meer bang voor aids te zijn. Heel goeiig, je hart breekt ervan, maar daar kwam ik niet voor. Als ik nu zeg: ''Ik ben katholiek, godzijdank'', dan vindt men dat vanzelfsprekend en kun je in alle rust een goed gesprek voeren over de islam.'

- Het katholicisme als een welkom instrument bij uw werk?

'Jazeker, een pantser. Een aspect dat je makkelijk onder woorden kunt brengen, want ja, om nu precies te vertellen wat je beweegt om katholiek te worden, dat is niet zo eenvoudig, dat is heel complex. Ach, ik denk dat de katholieke kerk vaak, maar soms ook helemaal niet, heel verstandig uit de hoek komt. Als je die eenvoudige teksten van de misliturgie leest, dan denk je: die zijn goed, zo hoort het. Maar misschien is dat nog een reformatorisch-intellectuele benadering: woorden brengen niet alleen het heil, zij zijn het heil. Die mis, ik geef het toe, is absurd. Voor de preek moet je er niet heen. Die haalt het niet bij de hoge norm van de gereformeerden. Toch beleef ik die mis als iets heel wezenlijks.'

- Moet je in God geloven?

'Er zijn van die theologische acrobaten die dat niet meer nodig vinden. Maar ik denk dat een godsdienst zonder God tot verdamping leidt. Mensen zijn er niet iedere dag mee bezig. Ik zat pas met Jean-Pierre Rawie, de dichter, en een jonge dominee in een café. Die dominee zat wat aangeschoten op de piano te spelen, stopte, draaide zich om en zei met dubbele tong: ''En toch geloof ik dat er wat is.'' Waarop Jean-Pierre antwoordde: ''Wat is er dan jongen?''.'

Bij een slokje thee zegt Jansen: 'Er zit natuurlijk een boel malligheid in het geloof. Hoe langer je er over nadenkt, hoe meer je denkt: is het niet allemaal onzin?

'De kern van godsdienst is het oncontroleerbare. Er is een God, dat is niet te controleren. Daarom is het dwaas te vragen of het waar is. Verspilde energie. Maar een godsdienst belooft meer dan God en het eeuwig leven. Er zijn altijd dingen die de wereld, de politiek, de Consumentenbond, niet kunnen bieden. Competitie brengt welvaart, fantastisch, maar godsdienst vertelt dat er een hogere werkelijkheid bestaat, met naastenliefde. Godsdienst biedt tijd en ruimte tot bezinning. Je mag mediteren, bidden, maar een manager die tien minuten per dag wil suffen, nee, dat mag niet. Het Midden-Oosten is vrij chaotisch en de islam biedt een toekomst waar wel orde heerst. Zolang de wereld niet alles biedt, blijft de godsdienst bestaan.'

Na zijn eindexamen op het Hervormd Lyceum in Amsterdam, al een grote opluchting na die helse lagere school, ging hij op zijn 17de theologie studeren, eerst in Amsterdam, daarna in Leiden. 'Ik was te jong. Had ik niet moeten doen. En dan zeiden ze ook nog dat dominee worden goed voor de dommen was.' Om Hebreeuws te leren, ging hij naar een kibboets in Israël en werkte er met Arabieren. Zijn Arabische vrienden maakten zich zorgen over zijn gekwelde geest en stuurden hem naar een Nederlander die zij kenden.

'Dat bleek een kapelaan te zijn in Nazareth-Zuid. Met een levensgroot crucifix in de tuin, heel surrealistisch. De kapelaan was niet thuis. Ik heb hem nooit gezien, een krankzinnige ervaring die veel indruk heeft gemaakt. Ik was net 20, wist dat God niet bestond en dacht voor het eerst, heel even, zal ik katholiek worden?'

Aan de studie theologie gaf hij de brui en hij stapte over op Arabisch en islamologie. Hij promoveerde op uitleg van de Koran en vertelt dat hij 'verstoten door mijn toenmalige echtgenote om een mooie islamitische term te gebruiken' via een bevriende dominee bij een katholieke studentenpastor terechtkwam. 'Ik denk dat ik toen ben ingepakt. Die pastor sprak de onvergetelijke woorden: Ach jongen, wat is zonde? En dat tegen een gereformeerde jongeling.'

Op zijn reizen door het Midden-Oosten ontdekte hij de kracht van het ritueel. Bij de moskee en vooral ook bij de Koptische en de Syrische christenen. 'De roomse poespas, noemden wij dat vroeger; ik vond dat heel bijzonder. Ik ging graag naar hun kerkdienst. Het was een tikkeltje te exotisch om toe te treden tot de koptische kerk in Egypte. Je moet in je eigen provincie blijven. Dus werd het, alweer zo'n tien jaar geleden, voor mijn vrouw en mij eigenlijk als vanzelfsprekend de rooms-katholieke kerk.'

Het is een mooi moment om even op te staan en door het raam een blik op de kinderen - ze zijn 9 en 12 - te werpen. 'Het aantrekkelijke van de katholieke kerk is dat je officiële normen en feitelijke werkelijkheid hebt. De paus en de bisschoppen moeten de ware leer verkondigen en op lager niveau moeten de pastoors en de kapelaans de theorie en de praktijk in elkaar schuiven. Het is een traditie in de katholieke kerk om uitspraken aan de top met een zekere gemoedsrust en gemoedelijkheid naast je neer te leggen.'

- Dat is niet erg protestants.

'Ik weet het, leer en leven moeten in overeenstemming zijn. Aan de vruchten kent men de boom. Natuurlijk, huichelarij en schijnheiligheid zijn overal, maar het is niet oneerlijk als je zegt dat euthanasie niet goed is, maar het in een bepaalde geval toch pleegt. Het gaat er om dat je serieus streeft naar het hogere.

Ik herinner me een journalist die op de televisie een bisschop bleef vragen: ''Maar wat vindt u er zélf van?'', waarop de bisschop steeds weer geduldig antwoordde: ''Het standpunt van de kerk...''. Dat standpunt, dat moet die bisschop verkondigen, dat is zijn taak. Punt uit. De mening van meneer Piepstra uit Utrecht of Den Bosch doet niet ter zake. Die journalist kon dat maar niet begrijpen.'

- De Hollandse eerlijkheid.

'Ik heb dat ook moeten ontdekken. Het mooie van de katholieke kerk is dat zij de mens de ruimte geeft. Het ideale is niet altijd te halen. De boog kan niet altijd gespannen zijn. De reformatorische benadering - alles op één golflengte - is niet goed. Ik erken de grote waarde van de protestantse arbeidsethiek, maar het leidt ook tot depressies. Studenten die vastlopen. Vanwege hun gereformeerde achtergrond. Ik ben ervan overtuigd, maar durf het ze niet te vragen. Ze denken heel snel dat hun werk niet goed genoeg is, ze leveren hun scripties niet in, blijven verbeteren en studeren niet af. Ik weet het, het is pijnlijk wat ik zeg.'

Hij kijkt naar de grond en zegt: 'Dat schuldgevoel raak ik moeilijk kwijt.'

- U kunt nu biechten.

'Nee, dat gaat me toch te ver.'

- Heeft u ooit overwogen moslim te worden?

'Eigenlijk nooit langer dan drie seconden. Nee, dat is overdreven. De islam heeft een heel aantrekkelijke en krachtige cultuur, hoge beschaving, grote schoonheid. Een enorme zuigkracht. Veel mensen voelen zich tot de islam aangetrokken. De islam is goed georganiseerd en heeft begrijpelijke voorschriften.'

- Het afhakken van handen, de steniging?

'Dat zijn excessen. Maar als je dat vergelijkt met wat Jezus zei tot de overspelige vrouw: ''Ga heen en zondig niet meer'', dan is de keus niet zo moeilijk. In Iran zijn heel veel mensen rabiaat anti-godsdienstig geworden, te vergelijken met het anti-clericalisme hier in de 19de eeuw. In andere landen met pragmatische regeringen aan de macht, zie je dat de uitgeslotenen en verschoppelingen van de maatschappij heel ontvankelijk zijn voor de beloftes van de fundamentalisten: hogere lonen, lagere prijzen. Oppositie is alleen vanuit de moskee mogelijk. Andere vormen van oppositie zijn uitgeroeid. De eigen godsdienst kun je niet verbieden. De fundamentalisten worden sterker, de eisen tot invoering van islamitische wetten en censuur klinken luider en worden sneller ingewilligd.'

- Raakt het Midden-Oosten zo niet economisch en intellectueel achterop?

'Ja, dat zijn ze al voor een groot deel. Vaak zie je dat Arabieren in sport en wetenschap wel in Europa en Amerika floreren, maar niet in eigen land. Er zijn daar te veel obstakels om iets te bereiken. In het Midden-Oosten weet je dat je niets bereikt door efficiënt en productief te zijn. Je bereikt iets door in de pas te lopen en te schurken aan de macht. Je bent afhankelijk van de top. Als je daar geen entree hebt, doe je niet mee. Het zijn ook zulke andere mensen die daar de top bereiken, Mensen als Saddam Hussein, Assad, Kadhafi, Begin, zouden hier vast zitten. Geweld is daar ook veel normaler.'

- Wordt het u nooit te bar?

'Nee, onzin. Wij oriëntalisten worden juist getraind om een oordeel op te schorten. Wij zijn er om de islam te decoderen. Te begrijpen wat er gaande is. Natuurlijk denk je wel eens, dat kan niet. Toch is het hun probleem. Het is niet zinvol je er intellectueel en emotioneel in te mengen. Als je door het Midden-Oosten loopt, denk je vaak dat de maatschappij heel onrechtvaardig in elkaar zit. Toch moeten zij het zelf oplossen. Ontwikkelingshulp is geïnstitutionaliseerde calvinistische bemoeizucht. Ik ben voor afschaffing.

'De leiders in het Midden-Oosten vinden het best om geld uit het buitenland te krijgen, ze verdelen het onder hun vrienden, het hoort erbij, zoals inkomsten uit toerisme, van het IMF. Ja, het hoort erbij als het weer, het klimaat. Een Egyptisch ambtenaar zei mij onlangs heel ernstig dat Egypte Nederland financiële steun behoorde te geven bij bestrijding van drugs. Stel je voor. Wij weten het zo goed.'

- In uw artikelen over het Midden-Oosten komt u, lijkt het wel, altijd uit bij de islam.

'Politiek, boeken, pamfletten, kranten, redevoeringen, zijn niet te begrijpen zonder het jargon van de islam. Godsdienst speelt een veel centralere rol dan bij ons. Maar er zijn ook dingen die je niet uit de theologieboekjes haalt. Bij ons heft de overheid belasting onder de burgers. Dus bestaat er een speciale band tussen overheid en burger, want stel dat we met zijn allen weigeren nog belasting te betalen. Bij hen bestaat die band niet, omdat de overheid het geld niet krijgt van de burgers, maar van buiten, van de olie, de gastarbeiders, en zoals ik zei, van de toeristen en uit de ontwikkelingshulp. Dus hoeft het geld niet terug naar de gemeenschap en kun je straffeloos je eigen mensen verrijken.'

- Moet het Westen de islam zien als bedreiging?

'Er is in de loop der eeuwen veel gevochten met de islam. In Spanje, de kruistochten, in de Donau-landen tegen de Turken. Maar er is meer gevochten tusen Frankrijk en Duitsland. Die twee vormen toch geen bedreiging meer voor de vrede in Europa. Maar dat mensen zich bedreigd voelen door een andere godsdienst, zeker als die godsdienst goed georganiseerd is en geldt als oorlogszuchtig, is heel normaal, dat is niet racistisch.

'Het is ook waar dat heel veel mensen uit het Midden-Oosten, deugdzame, aardige, goede mensen, hierheen willden komen. Vroeger, toen er geen grenzen waren en geen natiestaten, trokken ze ook weg als zij in de eigen gemeenschap geen toekomst zagen. Er is niet zoveel veranderd. Veel leiders deugen niet, denken alleen aan hun Zwitserse bankrekening en blijven met terreur aan de macht. Dus wil je als verantwoord ouder weg; om je kinderen een kans in het leven te bieden. En dan is het begrijpelijk dat je naar de plaatselijke Gestapo gaat en vraagt om een briefje waarmee je in Europa als politiek vluchteling asiel krijgt.

'Die man heeft groot gelijk. Maar wij kunnen het probleem van Iran niet oplossen. Zoals wij ook moeten erkennen dat die afgrijselijke burgeroorlog in Algerije een interne aangelegenheid is.

'De fundamentalisten - simpel gezegd: zij vinden dat de maatschappij niet islamitisch genoeg is - ontdekken dat hun buren niet mee willen doen aan de islamisering van de wereld. Het zou daarom heel onverstandig zijn zich te richten op Amerika en Europa, waar de islam veel minder aanhang heeft. Het zal ook wel niet gebeuren, maar gebeurtenissen in Iran en Algerije kunnen wel hier gevolgen hebben.

'Mensen vluchten naar Nederland, verbergen zich, maar op afvalligheid, afval van de islam, staat de doodstraf, zoals wij bij Salman Rushdie hebben ontdekt. Dissidenten worden vervolgd als afvalligen. Zo'n tien jaar geleden wilden verscheidene islamologen zo'n regel nog wel vergoelijken, maar nu is men het er toch wel over eens dat het indruist tegen ons rechtsgevoel.'

- Denkt u dat steden als Amsterdam zullen islamiseren?

'Ik kan niet voorspellen, maar ik vermoed dat de moslims snel zullen vernederlandsen en dat ook bij hen de secularisatie zich krachtig voortzet. Het zal niet zonder slag of stoot gaan. Je ziet vaak dat in een gezin een kind verenderlandst en dat de rest van het gezin zich heel gewelddadig hiertegen verzet, omdat men denkt dat het mag en moet.

'Ik vermoed dat de islam die alles in het leven bepaalt, in Nederland, net als andere godsdiensten, gereduceerd wordt tot alleen een geloof, een privézaak. Te vergelijken met joden die volledig opgaan in de Nederlandse maatschappij, maar zich toch zeker jood voelen, ook al gaan ze nooit naar de synagoge. Er zal een kleine groep streng orthodoxen blijven, zoals onder protestanten en joden. En er zal wrijving ontstaan met de imams, die de idealen van de islam verkondigen, maar niet in staat zijn de mensen te vertellen hoe zij de idealen moeten aanpassen aan de Nederlandse praktijk.

'Tja, er zijn er die zeggen: het christendom heeft als godsdienst uit het Midden-Oosten Europa veroverd, dus nu wij; ik betwijfel dat.'

We drinken een glaasje wijn en ten afscheid zegt hij om nog eenmaal de deugden van het katholicisme te bezingen: 'Ik zat in Limburg in een trein en daar zat een meisje de meest onzinnige dingen te beweren. Ze wilde dit en wilde dat, en toen zei de man tegenover haar met dat zangerig accent: ''Als dat je levensbehoefte is, dan zou ik het maar doen.'' Nou ja, dat is toch geweldig'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden