Academische lente bij Elsevier

Inmiddels al ruim zesduizend boze wetenschappers gaan Elsevier boycotten omdat de uitgever te duur is en internet beknot. Moet Reed Elsevier, dat vandaag de jaarcijfers presenteert, zich zorgen maken?

'Wij doen het werk, zo goed mogelijk. Zij pakken onze resultaten en onze gedachten en schermen ze vervolgens van ons af, terwijl ze winst maken met ons werk. Elke overeenkomst met slavernij is puur toevallig.'

Aldus een cynische Omar Vesga van de faculteit geneeskunde van de Universiteit van Antoquia in Colombia, als arts een van de inmiddels 6.025 ondertekenaars van The Cost of Knowledge. Deze onlinepetitie werd krap een maand geleden gelanceerd door de Britse wiskundige Tim Gowers, die op zijn blog Elsevier de oren waste.

Volgens de Cambridge-geleerde zijn abonnementen op de meer dan tweeduizend wetenschappelijke tijdschriften van Elsevier, waaronder toonaangevende als The Lancet en Cell, exorbitant duur. Daardoor wordt het werk van wetenschappers, vaak met publiek geld tot stand gekomen, voor vele collega's onbereikbaar, terwijl Elsevier er veel winst op maakt - 865 miljoen euro in 2010.

Universiteitsbibliotheken kunnen zich alleen een abonnement veroorloven door een heel pakket te nemen met naast de onmisbare tijdschriften ook diverse andere, veel minder hoogstaande bladen.

De grootste wetenschappelijke uitgever ter wereld, meldde Gowers verder, steunt bovendien diverse internationale antipiraterijwetten die auteursrechten moeten beschermen, maar die volgens het groeiende leger tegenstanders vooral bedoeld zijn om de verspreiding van vrije informatie via internet tegen te houden. Zoals het omstreden internetverdrag ACTA, dat dinsdag door de Tweede Kamer nog werd uitgesteld.

'Niets aan de hand'

De boosheid is des te groter, omdat de wetenschappers het meeste werk doen. Ze leveren niet alleen de artikelen aan, maar voeren ook de redactie over de bladen, meestal onbetaald, en beoordelen manuscripten. Na publicatie is het copyright vervolgens van Elsevier.

Gowers en Omar Vesga doen daaraan niet meer mee. Ze zullen niet meer in Elsevierbladen publiceren, er geen redactie meer voor doen, en ook geen manuscripten meer beoordelen. 'Ik weiger niet alleen vanaf nu nog iets te maken te hebben met de wetenschappelijke tijdschriften van Elsevier, ik zeg dat ook publiekelijk', schreef Gowers op 21 januari op zijn blog. 'Ik ben zeker niet de eerste die dat doet, maar hoe meer er van ons zijn, hoe meer het zal worden geaccepteerd, en dat is mijn belangrijkste reden voor deze oproep.'

'Al ruim zesduizend ondertekenaars, dat is best veel', stelt mediawetenschapper Mark Deuze van de Indiana University in Bloomington, een van het handjevol Nederlandse wetenschappers dat meedoet aan het onlineoproer tegen Elsevier. 'Vooral omdat het nieuws over deze petitie bijna uitsluitend via informele kanalen gaat. En vooral ook omdat veel wetenschappers voor hun aanstelling en promotie toch afhankelijk zijn van het publiceren in tijdschriften van Elsevier.'

Die carrièregevoeligheid blijkt ook uit de ondertekening. Elsevier is vooral groot in medische tijdschriften, zoals The Lancet. Onder de zesduizend ondertekenaars zijn dan ook slechts 350 medische wetenschappers. Verder zijn het vooral wiskundigen, biologen, sociale wetenschappers en informatici die aanslaan op het beknotten van de vrijheid op internet door overheden en bedrijfsleven.

Ook Deuze hekelt de overheersing van de wetenschap door bedrijven als Elsevier, reden voor hem de petitie te tekenen.

Maar volgens Elsevier zelf is er niets aan de hand. De wetenschappelijk uitgever liet enkele weken geleden, toen The Cost of Knowledge snel begon te groeien, weten dat de verwijten van de wetenschappers niet kloppen. 'De toegang tot informatie is groter dan ooit, de prijs per artikel lager dan ooit.'

Elsevier heeft al lang de reputatie hoge prijzen te rekenen en die bovendien jaarlijks flink te verhogen. Dat gebeurde in de jaren tachtig en negentig inderdaad, erkende Elsevierdirecteur Alicia Wise onlangs tegenover het Amerikaanse vakblad The Chronicle of Higher Education. Maar dat is nu verleden tijd, verzekerde ze. 'We zaten fout, toen. Maar we hebben ons gedrag verbeterd en zijn nu nette burgers.'

Begrip voor frustratie

Het verre verleden moet de oorzaak zijn dat juist Elsevier onder vuur ligt, stelde Wise, want volgens haar horen de prijzen van de uitgever nu al tien jaar tot de laagste in de branche. Hoe laag die prijzen precies zijn wil Elsevier niet zeggen, omdat het per contract verschilt. Dat komt door de bundeling van abonnementen.

De uitgever ontkent ook gratis te profiteren van het met publiek geld gefinancierde noeste werk van wetenschappers, die vervolgens fors moeten betalen voor toegang tot hun eigen werk.

Volgens Elsevier moet er worden betaald voor het distributiekanaal dat de uitgever heeft opgebouwd, met de beste artikelen in de beste bladen, geselecteerd door de beste mensen, te midden van een stortvloed aan wetenschappelijke publicaties.

Bovendien wordt er veel geld geïnvesteerd in het digitaal toegankelijk maken van al die kennis, stelt Elsevier. De wetgeving tegen internetpiraterij wordt gesteund om die investeringen te beschermen, zegt Elsevier. De uitgever toont alle begrip voor de frustratie bij universiteitsbibliotheken. Hun budgetten kunnen de snel groeiende berg wetenschappelijke informatie niet bijhouden, verklaarde directeur Wise. Wat iets anders is dan dat Elsevier te duur zou zijn.

Dat Elsevier zich volop verdedigt, is begrijpelijk, want het heeft wel iets te verliezen. Met een omzet van 2,41 miljard euro was de wetenschappelijke divisie in 2010 goed voor eenderde van de totale omzet van Reed Elsevier. De operationele winst van 865 miljoen uit het wetenschappelijke werk was zelfs goed voor bijna de helft van de winst van Reed Elsevier. Gezien die hoge marges kan de 'Academische Lente' de beursgenoteerde uitgever in het hart treffen.

Succesvol oproer?

Maar analisten zijn sceptisch over het succes van het oproer. Wetenschappers klaagden in het verleden vaker over de hoge tarieven van Elsevier, maar dat protest zakte steeds weer weg zodat Elsevier zijn positie, en inkomsten, kon behouden. Die positie kan wel gaan wankelen door wetenschappelijk werk dat via internet voor iedereen vrij toegankelijk is. Maar dat is nog steeds maar zo'n 2 procent van het totaal, stelt het bedrijf, hoewel de grote doorbraak van onlinekennis voor iedereen al jaren wordt voorspeld.

Maar toch. 'Het protest tegen het beleid van de grote platenmaatschappijen, de filmdistributeurs en de wetenschappelijke uitgevers groeit elk jaar. En houdt daarmee gelijke tred met de steeds draconischer aanpak door overheden en bedrijfsleven', meldt The Cost of Knowledge-ondertekenaar Mark Deuze vanuit Indiana. 'De commerciële kolonisering van internet dendert vrolijk voort, maar tegelijk is er een digitale cultuur die er niet bij past. Dat gaat een keer barsten.'

President KNAW: 'Bladen zijn inderdaad zeer prijzig'

'Abonnementen op de bladen van Elsevier zijn inderdaad zeer prijzig. Het klopt ook dat wetenschappers vaak onbezoldigd het meeste werk doen. Niet alleen bij Elsevier, maar ook bij andere grote uitgevers als Springer en Wiley', zegt Robbert Dijkgraaf, de president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) in reactie op het oplopende oproer op The Cost of Knowledge. 'Dat is een van de redenen dat de KNAW zich sterk maakt voor open en transparante wetenschap. Het onderwerp ligt ons na aan het hart en we voelen ons medeverantwoordelijk voor een diepgaande discussie over publicatiecultuur en uitgeefmodellen, ook in internationaal verband.' Het verzet tegen - door bedrijven als Elsevier gesteunde - wetgeving als SOPA, PIPA en ACTA heeft ook Dijkgraafs instemming. 'Dergelijke wetten maken het erg eenvoudig om onwelgevallige websites te blokkeren, waarbij de grote vraag is wie bepaalt wat 'onwelgevallig' is. Dat is een slechte zaak voor wetenschap, die openheid en transparantie voorstaat, en doet bovendien afbreuk aan de vrijheid van meningsuiting.

The Cost of Knowledge heeft dan ook zijn sympathie. 'Absoluut positief is dat het verzet tegen initiatieven die de vrijheid van wetenschapsbeoefening beknotten, veel aandacht oplevert voor open toegang tot wetenschappelijke resultaten.'

Maar Dijkgraaf zal de petitie niet tekenen. 'Dat past niet bij de KNAW, vooral in haar hoedanigheid van adviesorgaan van de regering.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden