Columnmartin sommer

Academici tegen veteranen: klassenstrijd over dekolonisatie

null Beeld
Martin Sommer

Maandag was er geschiedenisles in de Tweede Kamer. Tijdens een hoorzitting over het grote onderzoek naar de dekolonisatie-oorlog in Indonesië, mochten de veteranen ’s morgens hun zegje doen. De academici waren in de middag aan de beurt. Op 17 februari was het resultaat gepresenteerd van vier jaar spitten en schrijven, veertien delen die nog steeds niet allemaal klaar zijn. Dezelfde dag nog maakte premier Rutte ‘diepe excuses’ aan het Indonesische volk voor het ‘extreme geweld’ dat Nederland tijdens die oorlog had gebruikt.

Die timing was raar, omdat het kabinet eerst de resultaten van het onderzoek zou bestuderen. Nu is er dus al een oordeel, terwijl die veertien delen nog gelezen moeten worden, en ook het Kamerdebat nog niet is gevoerd. De verwarring daarover droeg beslist bij aan de misverstanden die tijdens de hoorzitting welig tierden. De veteranen en de Indische gemeenschap deden als vanouds hun beklag. Niet over die veertien delen, die las toch niemand, zei John Sijmonsbergen van de ‘Stichting herdenking 15 augustus 1945’. Het waren de twee velletjes regeringsstandpunt die als graten in de kelen bleven steken, evenals het begrip ‘extreem geweld’. Alsof er in die vijf jaar tussen 1945 en 1950 niets anders was voorgevallen. En daarbij had het kabinet het makkelijke oordeel van nu op een ingewikkelde kwestie van driekwart eeuw geleden geplakt.

In de middag vertelde een van de onderzoekers, Rémy Limpach, dat hij juist heel tevreden was omdat het kabinet hun ‘harde oordeel’ had overgenomen. Zijn boek, De brandende kampongs van generaal Spoor, was de aanzet voor het onderzoek geweest. Limpach adstrueerde zijn gelijk met een waslijst aan martelingen, strafexpedities en willekeurige executies. De miscommunicatie lag er dik bovenop, want de veteranen hadden al in vele toonaarden gezegd dat ze de feiten niet betwistten. De academici daarentegen grepen naar hun dikke boek met conclusies, met gele plakkertjes op de bladzijden waar het heus allemaal stond. Zij hoorden niet wat de veteranen bedoelden: horen wij er nog wel bij? In de zogeheten klankbordgroep hadden die laatsten nog met klem gevraagd of de boektitel van de conclusies, Over de grens, van een vraagteken mocht worden voorzien. Het mocht niet. Voorheen maakten de veteranen deel uit van de geschiedenis. Nu was hun laatste, onuitgesproken, smeekbede om de toegeving dat ze in Indië ook maar hun best hadden gedaan.

Remy Limpach: heel tevreden over hard regeringsoordeel. Beeld Kiki Groot
Remy Limpach: heel tevreden over hard regeringsoordeel.Beeld Kiki Groot

In 2005 had de minister Ben Bot als eerste namens Nederland spijt betuigd in Jakarta. Bot had zelf in een jappenkamp gezeten en daarover in zijn redevoering uitgebreid verteld. Van tevoren was er in Den Haag een bijeenkomst belegd met de Indische gemeenschap, waar hij zijn persoonlijke geschiedenis uit de doeken deed. De spijtbetuiging verliep elegant en vlekkeloos. Bot was de juiste persoon geweest, ongeveer zoals de Franse president De Gaulle als rechtse houwdegen de enige was die de dekolonisatie van Algerije voor elkaar had kunnen krijgen. Je vous ai compris, zei De Gaulle, ik heb u verstaan.

Ben Bot: persoonlijk verhaal over jappenkamp. Beeld Martijn Beekman
Ben Bot: persoonlijk verhaal over jappenkamp.Beeld Martijn Beekman

Van verstaan was ditmaal geen sprake. Onderzoeker Rémy Limpach was zichtbaar geïrriteerd over de bekommernissen van de veteranen en de Indische gemeenschap; dat hij het ‘harde’ kabinetsstandpunt ‘bemoedigend’ vond, ging evenmin onopgemerkt voorbij. De onderzoekers hadden hun werk getypeerd met het begrip ‘meerstemmigheid’. Andere perspectieven zouden aan bod komen, en dan uiteraard vooral het Indonesische verhaal over wat ooit de politionele acties had geheten.

Meerstemmigheid heeft iets van een hoera-woord, met de suggestie dat iedereen zijn eigen verleden mag boetseren, een soort Montessori-geschiedenis. Toevallig sprak de historicus Frank van Vree, die het onderzoek leidde, vorige week zijn afscheidscollege uit als hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is de man van de meerstemmigheid, maar zei in het college met verwijzing naar het Indonesië-onderzoek dat de historicus óók een moreel oordeel uitspreekt. Het kan volgens Van Vree niet zo zijn dat je alles maar in zijn tijd moest bezien - we gaan toch ook de gruwelen van het nazisme niet met de ogen van toen bekijken?

Toch is dat juist wel zo. Robin te Slaa, historicus die jaar in jaar uit nijver graaft in de geschiedenis van de NSB, schreef onlangs in deze krant dat het succes van het fascisme alleen kan worden begrepen, als we ons het gevoel van saamhorigheid indenken dat de leer opriep die we nu zo hartgrondig afwijzen. Ook ik ben als historicus opgevoed met het gezegde dat het verleden ‘een ander land’ is, waar ze de dingen anders doen dan wij. Maar het ziet ernaar uit dat de geschiedenis meer en meer moet voldoen aan onze maatstaven en verlangens; steeds meer hier en nu, steeds minder voltooid verleden tijd.

Mark Rutte: eerst excuses, daarna onderzoek bestuderen Beeld ANP
Mark Rutte: eerst excuses, daarna onderzoek bestuderenBeeld ANP

En zo was er ondanks de beleden meerstemmigheid weinig oor voor de veteranen en Indische Nederlanders. Rutte schreef nog in de kabinetsbrief dat er óók excuses waren voor de veteranen, én voor de Indische gemeenschap, en eigenlijk voor iedereen die maar excuses wilde. De veteranen trapten er niet in. Het was wel duidelijk welke kant de slinger uitzwaaide - niet de hunne. In de postmoderne leer waarvan ook de meerstemmigheid een dochter is, is waarheid een vorm van macht. Daarvan was deze hoorzitting een demonstratie. De hulpeloze veteranen, lager opgeleiden van weleer, klampten zich vast aan een hopeloos ouderwets idee, hun inzet voor het vaderland. Daarna kwamen de geleerden, met hun instituten en hun subsidies, hun veertien delen, gele plakkertjes, hun nuchtere feiten en hun moraal. En hun officiële gelijk. Michel Foucault had het goed gezien. Waarheid is macht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden