ABORTUSREFERENDUM Portugezen straffen laffe politici af

MOET MONSEIGNEUR Antonio José Rafael zich nu wel of niet schamen voor het feit dat hij een Portugees is? De bisschop van Bragança had aangekondigd het zijn landgenoten ernstig kwalijk te zullen nemen indien zij bij het referendum voor een liberalisering van de abortuswet zouden stemmen....

Het was het eerste referendum in de geschiedenis van het land, maar de bevolking gaf er de voorkeur aan naar het strand te gaan. De machtige katholieke kerk wist nog wel een deel te mobiliseren en slaagde erin tegen alle voorspellingen in een nipte overwinning voor het 'nee' te bewerkstelligen. Maar om het referendum geldingskracht te geven was een opkomst van meer dan 50 procent vereist. Niet meer dan een schamele 31 procent meldde zich.

Dat wil niet zeggen dat de rest niet geïnteresseerd was in het onderwerp. Nee, het massaal wegblijven had een andere boodschap, een van bestraffende aard: de Portugezen wilden de heren politici in Lissabon een veeg uit de pan geven. Die probeerden hun verantwoordelijkheid te ontlopen en deponeerden een zeer omstreden kwestie schaamteloos bij de burgers op het bord.

De politici dienen zich diep te schamen voor dit opzetje, riepen de communisten vooraf. Zij kregen bijval van de bevolking en, na het bekend worden van het opkomstcijfer, van zo ongeveer alle commentatoren. Het parlement heeft zich belachelijk gemaakt door eerst een wet te aanvaarden, maar daar vervolgens niet verantwoordelijk voor te willen zijn, is de teneur van de commentaren, vol kreten als slappelingen, lafbekken en handjeklap.

In februari aanvaardde het parlement de nieuwe abortuswet. Die bepaalde dat een zwangerschapsonderbreking in de eerste tien weken op verzoek van de vrouw niet langer strafbaar was. Dat betekende een drastische verandering, aangezien de oude wet abortus in die periode alleen toestond na een verkrachting of indien het leven van de vrouw gevaar liep. Op elke andere vrijwillige abortus stond een gevangenisstraf van maximaal drie jaar.

De nieuwe wet was op voorstel van de Socialistische Jeugd in het parlement beland en werd aanvaard dankzij de steun van de Socialistische Partij, die de meerderheid heeft, en de Communistische Partij. Er was echter een groot probleem: de Portugese premier en socialistenleider Antonio Guterres, een praktiserend katholiek, was een uitgesproken tegenstander van de liberalisering.

Het toeval wilde dat het parlement net vorig jaar de grondwet had gewijzigd en daarin de mogelijkheid tot het uitschrijven van referendums had opgenomen. Dat kwam Gutteres goed uit. Hij kwam onmiddellijk met de rechtse PDS, de grootste oppositiepartij, overeen de nieuwe abortuswet aan een volksraadpleging te onderwerpen.

In de campagnes voor het ja en het nee roerden zich hoofdzakelijk de katholieke kerk, met enkele militante actiegroepen in het kielzog, en de communisten. De twee grootste partijen hielden zich muisstil. De socialisten konden geen campagne voeren zonder hun eigen leider Guterres voor de voeten te lopen en binnen de PDS bleken belangrijke voorstanders van de liberalisering rond te lopen. De conclusie die 70 procent van de Portugezen trok, was duidelijk: ze zoeken het maar uit daar in Lissabon.

Communistenleider Carlos Carvalhas noemde het een schandaal dat de twee grote partijen hebben nagelaten zich duidelijk uit te spreken en hun verantwoordelijkheid jegens de burgers te nemen. Volgens hem is het te dwaas voor woorden dat partijen in het parlement voor of tegen een wet stemmen en vervolgens bij het beslissende referendum geen standpunt hebben over iets dat zij eerst hartstochtelijk verdedigden.

Een overwinning van het 'nee' had volgens staatsrechtdeskundigen de regering moreel verplicht af te treden en het parlement te ontbinden. Nu het op een grote zege van de stemonthouders is uitgedraaid, blijkt dat echter ook als een 'nee' te worden geïnterpreteerd. Met als grote verschil echter dat niet het parlement maar de wet verdwijnt. De PDS eiste direct het intrekken van de wet, omdat 'de Portugezen hebben vermeden zich uit te spreken'. De regering-Guterres heeft zich hierbij aangesloten en de wet in de ijskast gezet.

Dat betekent dat de situatie ongewijzigd blijft en dat Portugal geplaagd blijft worden door een golf van illegale abortussen. Vorig jaar werden 281 legale abortussen uitgevoerd in het land. Medici schatten dat daar zo'n 20 duizend illegale zwangerschapsonderbrekingen tegenover stonden, een situatie die zij een ernstig gevaar voor de volksgezondheid noemen.

Een jaar eerder bedroeg het aantal legale abortussen 268. Volgens het ministerie van Gezondheiszorg moesten in hetzelfde jaar bijna achtduizend vrouwen in ziekenhuizen worden opgenomen vanwege complicaties na clandestiene abortussen. Ruim eenderde van hen bestond uit meisjes van jonger dan vijftien jaar. In het katholieke Portugal in het propageren van voorbehoedmiddelen nog altijd geen normale zaak.

Binnenkort staan nog twee referendums op stapel, over een nieuwe indeling van het land en over de toetreding van Portugal tot de euro. Indien het abortusreferendum tot voorbeeld strekt, kan dat laatste verstrekkende gevolgen hebben: de bevolking onthoudt zich van stemming en Portugal trekt zich terug uit Europa.

Cees Zoon

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.