Abortusklinieken in oorlog

In de wereld van de abortusklinieken woedt een vileine strijd: de agressieve nieuwkomer CASA doet aloude instellingen naar adem happen. De frontmannen Bert van Herk en Leo Querido beschuldigen elkaar.

De locatie, naast de gereformeerde kerk, is niet helemaal gelukkig gekozen. De gelovigen hebben hun verlies genomen toen de protesten tegen de ongewenste nieuwe buur niets bleken uit te halen. De nieuwe abortuskliniek in Houten, gevestigd in een onopvallend kantoorgebouw op een bedrijventerrein, kon deze maand redelijk ongestoord opengaan. Slechts een enkele activist van Schreeuw om Leven liet voor de deur zijn ongenoegen blijken.


Bert van Herk laat trots de splinternieuwe behandelkamer zien. 'Op de dag van de opening is deze al in gebruik genomen. Er stonden toen meteen zes afspraken in de agenda.'


Van Herk is voorzitter van de raad van bestuur van Stichting CASA Klinieken. De naam staat voor Centra voor Anticonceptie, Seksualiteit en Abortus Nederland. De bestuurder is zichtbaar ingenomen dat hij voor het eerst een nieuwe kliniek heeft kunnen openen voor de tien jaar oude organisatie. Die bestond tot dat moment uit een fusie van zes bestaande klinieken uit onder meer Leiden, Den Haag en Rotterdam. Met haar zeven medische instellingen voert CASA ongeveer de helft van de jaarlijkse 30 duizend abortussen in Nederland uit.


Maar heeft Nederland wel een nieuwe abortuskliniek nodig? Veel klinieken buiten het snel groeiende CASA vinden van niet. De instellingen hebben al meer dan genoeg capaciteit. Nederland heeft een relatief laag abortuscijfer. Bovendien is het aantal vrouwen dat een abortus ondergaat de laatste jaren licht aan het dalen.


Kwaliteit

De nieuwe kliniek is wél nodig, vindt CASA. Om vrouwen een keuze te kunnen bieden, ook in de regio Utrecht. 'Wij willen ons kwaliteitsniveau voor alle vrouwen in Nederland beschikbaar maken', zegt Van Herk. Een kwaliteit die andere abortusklinieken in Nederland volgens hem missen. Dat komt door het tekortschietende toezicht, is zijn stelling. 'Het is toch raar dat alle zorginstellingen aan kwaliteitseisen moeten voldoen, behalve de abortusklinieken. De Inspectie voor de Gezondheidszorg komt alleen binnen als er bijzondere incidenten zijn.'


Dat laatste blijkt wel mee te vallen. Vorig jaar heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg alle veertien abortusklinieken bezocht. Op enkele 'verbeterpunten' na was de inspectie tevreden over de kwaliteit. De inspecteurs zijn onder de indruk van 'de grote betrokkenheid van de zorgverleners'. 'De klinieken zijn zich bewust van de onomkeerbaarheid van de beslissing en nemen alle maatregelen in acht om de vrouwen daarvan bewust te maken', aldus de inspectie.


Maar achter de schermen is de sfeer verziekt. Daardoor is het onmogelijk om in gezamenlijkheid te werken aan verbetering van de kwaliteit, zeggen directeuren. Bovendien woedt er een flinke strijd, die deels over het voortbestaan gaat. Een kliniek moet, door de nieuwe manier van financieren van het ministerie, per jaar ongeveer tweeduizend abortussen uitvoeren om financieel gezond te zijn. Zeker in een tijd waarin het abortuscijfer daalt, wordt een snel groeiende nieuwkomer als bedreigend ervaren.


Directeur Thea Schipper van het Beahuis & Bloemenhovekliniek in Heemstede spreekt van een 'ongehoorde expansiedrift' van CASA. 'Met haar kliniek in Houten gaan ze tussen die van Utrecht en Arnhem inzitten. CASA wil alles hebben, ze laat zich niet stoppen. Ze is puur commercieel bezig.'


Onderhuids broeit ook een cultuurverschil. De oude garde memoreert de ideologische strijd van de jaren zestig en zeventig voor het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw, van Dolle Mina en Baas in Eigen Buik. Bestuurders van de oude klinieken uit Utrecht en Arnhem, die stammen uit die tijd, spreken in brieven aan het ministerie hun ergernis uit over het taalgebruik van CASA. Bijvoorbeeld als Van Herk over 'marktwerking' spreekt in zijn motivatie voor het openen van de nieuwe kliniek. Zo'n term past in hun visie niet bij abortushulpverlening.


Van Herk zegt dat hij liever had samengewerkt met de bestaande abortuskliniek in Utrecht, het Vrelinghuis, dan dat hij een nieuwe kliniek in Houten had geopend. 'Maar de kliniek in Utrecht voldoet niet aan onze kwaliteitseisen.'


Hij vertelt dat de Inspectie voor de Gezondheidszorg onderzoek gaat doen naar mogelijke misstanden in het Vrelinghuis. Hij heeft daarover een brief naar minister Schippers van Volksgezondheid gestuurd. De inspectie nuanceert dit desgevraagd: het is niet meer dan standaardprocedure dat er naar de binnengekomen klacht wordt gekeken.


In de Biltstraat

Geneesheer-directeur Leo Querido van het Vrelinghuis zit in zijn kamer in de kliniek, die al tientallen jaren is gevestigd aan de Biltstraat in Utrecht. Het is alweer tien jaar geleden, memoreert Querido, dat Van Herk voor het eerst tegen hem zei 'dat wij de activiteiten van het Vrelinghuis beter aan hem konden overdragen. Anders zou hij er wel op een andere manier voor zorgen dat de activiteiten bij hem terecht zouden komen.'


Sinds het moment dat Querido dit weigerde, vechten de twee een slepende ruzie uit die de abortuswereld in Nederland in twee kampen heeft verdeeld. Querido vindt dat CASA op een onbehoorlijke manier streeft naar een monopoliepositie. De meeste andere abortusklinieken die niet onder CASA vallen, delen die zorg.


Querido (67) staat op het punt met pensioen te gaan. Hij was erbij toen in 1972 in Utrecht een van de eerste abortusklinieken werd opgericht, bij het Wilhelminapark. Abortus was toen nog illegaal. 'Dat ging om idealisme', zegt hij. In die tijd belandden er nog geregeld vrouwen in het ziekenhuis na een buiten het medische circuit uitgevoerde zwangerschapsafbreking. 'Wij dachten destijds dat abortusklinieken een tijdelijk fenomeen zouden zijn, dat wij overbodig zouden worden.'


Het bleek een misrekening. Het aantal abortussen in Nederland nam toe, met name in de jaren negentig. Relatief veel meisjes en vrouwen van Antilliaanse, Surinaamse en Marokkaanse afkomst laten hun zwangerschap afbreken. Ook komen er jaarlijks een paar duizend vrouwen uit omringende landen naar Nederland voor een abortus. Dat het aantal zwangerschapsafbrekingen nu daalt, komt mede doordat het aantal vrouwen in de vruchtbare leeftijd afneemt. En doordat er minder vrouwen uit het buitenland naar Nederland komen voor een abortus.


Querido speelde een grote rol in die eerste pioniersjaren bij het ontwikkelen van kwaliteitseisen voor deze nieuwe medische sector. Ter illustratie laat hij zijn smetteloos ogende kliniek zien, waarvan de behandelkamers recentelijk volledig zijn vernieuwd. Toch had de inspectie na een eerder bezoek enkele aanmerkingen. Kleinigheden, vindt Querido. 'Als er twee haren onder een operatiekamerpetje steken, maken de inspecteurs al een aantekening.'


Het is voor zover bekend één keer fataal afgelopen met een vrouw die haar zwangerschap liet afbreken in een Nederlandse abortuskliniek. Dat was in 2001, in het Vrelinghuis. Een verpleegkundige diende er een meisje van 17 een verdoving toe die tien keer te sterk was. De apotheker had een fout gemaakt bij de levering en de kliniek had verzuimd dit te controleren.


Verreweg de meeste vrouwen die recentelijk een abortus hebben ondergaan, zijn tevreden over de geleverde zorg, op een enkele klager na. Dat blijkt uit fora op internet over dit onderwerp. Zowel over de klinieken van CASA als over de zelfstandige klinieken is een enkele anonieme aanmerking geplaatst: over een voorgesprek dat een uur later begon dan was afgesproken, een chagrijnige verpleegster of over een als hardhandig ervaren behandeling. Hierop reageren veel andere vrouwen dat zij zich juist heel warm behandeld voelden.


Dat de vrouwen over het algemeen tevreden zijn, is ook de indruk van de organisatie FIOM, die vrouwen helpt bij het verwerken van hun abortus. Ze horen weinig klachten.


Leo Querido en directeur Erik Bos van het ASK Mildredhuis in Arnhem en van ASK Rutgers Stimezo in Eindhoven plaatsen echter vraagtekens bij de manier waarop CASA vrouwen behandelt, met name bij de verdoving. In de CASA-klinieken brengt een verpleegkundige de patiënten voor de behandeling onder zeil. In de meeste andere klinieken is een anesthesioloog verantwoordelijk. Dat zou veiliger zijn bij deze vorm van zogeheten diepe sedatie, waarbij patiënten niet makkelijk te wekken zijn; ook niet door pijnprikkels.


'Maar een verpleegkundige inzetten is natuurlijk wel veel goedkoper', zegt directeur Bos. Met Querido beschuldigt hij CASA ervan te frauderen, door wel een hoger tarief per narcose te declareren. 'Laat Van Herk dus niet zeggen dat hij kwaliteit levert als hij zelf de wetgeving met voeten treedt. Dit is gewoon oneerlijke concurrentie.'


Querido heeft hierover brieven geschreven naar de minister en de Nederlandse Zorgautoriteit. Maar volgens de minister heeft de inspectie geoordeeld dat de CASA-klinieken de regels voor sedatie niet overtreden.


Querido: 'Om de kosten van de huisvesting van de klinieken eruit te krijgen, denkt Van Herk: hoe meer abortussen wij kunnen doen, hoe beter.' Die manier van werken past niet bij het veld van abortus, vindt hij. 'Vroeger stuurden abortusklinieken elkaar patiënten door. Er was sprake van samenwerking, niet van concurrentie. Nu maken we elkaar zwart.'


Van Herk zegt dat het hem niet om een monopoliepositie of geld gaat, maar louter om de verbetering van de kwaliteit. Hij ergert zich aan de beschuldigingen, die volgens hem nergens op zijn gebaseerd. De klinieken van CASA zijn stichtingen zonder winstoogmerk waar alle medewerkers in loondienst zijn, zegt hij. Van Herk zelf verdient een vast salaris. 'Wat ons stoort, is dat veel klinieken zeggen: zoals we het nu doen, gaat het al veertig jaar. Dat is altijd goed gegaan. Dus waarom zouden we iets veranderen? Wij vinden dat de abortuszorg beter kan worden als klinieken de krachten bundelen, zoals bij CASA gebeurt.'


'Dit is toch om je dood te schamen, zo'n ruzie in de abortuswereld', zegt directeur Madelon van Ingen Schenau van de Stimezo Kliniek in Zwolle. 'Het belangrijkste in deze sector is dat de vrouwen goed worden bejegend. Daarover zou het moeten gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden