Abdullah: voorzichtig hervormer in een land waar bloggers lijfstraffen krijgen

Abdullah bin Abdulaziz (90) was een koning met twee gezichten. Enerzijds stond hij bekend als een hervormer, die vrouwen meer rechten toekende. Anderzijds was hij de leider van een land waar publieke onthoofdingen en geselingen werden toegestaan.

Koning Abdullah na aankomst in Londen, op 29 oktober 2007. Beeld reuters

Vergeleken met zijn voorganger Fahd was koning Abdullah een verfrissende verschijning. Er kwam letterlijk meer kleur op straat. Vrouwen durfden hun zwarte abaya's te vervangen door vrolijkere kledij. Op de televisie werd voor het eerst muziek gespeeld. In de winkels verschenen boeken van vrouwelijke auteurs. Abdullah zorgde er ook voor dat er voor het eerst vrouwen zitting namen in de Majlis al-Shura, de raad die advies geeft aan de koning. In 2012 namen twee Saoedische vrouwelijke atleten deel aan de Olympische Spelen.

In 2015, zo beloofde hij, zouden vrouwen voor het eerst deel mogen nemen aan verkiezingen voor de gemeenteraden, de enige verkiezingen die in het land plaatsvinden.

Het was ook Abdullah die in 2009 een universiteit opzette waar mannen en vrouwen een klaslokaal mochten delen. Dat was onder zijn voorgangers ondenkbaar geweest.

De Saoedische koning laat een land achter dat meer openstaat voor economische ondernemers van buitenaf, meer openstaat voor publieke discussies dan voorheen. Maar hij laat ook een land achter dat politiek gezien nauwelijks is veranderd. Alle macht ligt bij de koninklijke familie en een groep aartsconservatieve klerken die het wahabisme, de strengste vorm van de islam, aanhangen. Deze leer pleit voor een strikte segregatie tussen mannen en vrouwen en staat publieke onthoofdingen en geselingen toe.

Abdullah moest altijd de balans zien te bewaren tussen de meer liberale en de aartsconservatieve krachten in zijn land. Toen hij zijn veelgeprezen universiteit voor beide seksen opende, gaf hij ook bevel voor de bouw van een universiteit in Riyad waar alleen vrouwen les mochten krijgen.

Nog zo'n voorbeeld: toen Saoedische mensenrechtenactivisten de koning in de lente van 2003 een petitie stuurden om te pleiten voor een democratisch gekozen parlement, beperkte termijnen voor prinsen die regeringsposities bekleden en publieke toegang tot rechtszaken waar terroristen worden berecht, liet Abdullah de meeste ondertekenaars opsluiten. Geen van hun eisen werden ingewilligd.

Saoedi-Arabië is berucht om zijn mensenrechtenschendingen. De voorbeelden zijn talrijk. Zo werd de Saoedische blogger Raif Badawi veroordeeld tot tien jaar cel en duizend stokslagen nadat hij in een blog kritiek had geleverd op de Saoedische geestelijkheid. Vorige week zou hij voor de tweede keer vijftig stokslagen krijgen, maar dit is uitgesteld omdat zijn wonden van de eerste ronde nog niet zijn geheeld.

Vorige week werd er in de voor moslims heilige stad Mekka een vrouw op straat onthoofd.

Op dit moment zitten twee Saoedische vrouwen, die achter het stuur van hun auto kropen (wat verboden is), al zes weken vast. Volgens de regering vanwege hun uitlatingen op Twitter.

Abdullah tijdens een conferentie in Riyad, in 2005. Beeld reuters

Drie dagen in de gevangenis

Abdullah werd in 1924 geboren in de Saoedische hoofdstad Riyad. Hij was de zoon van een van de 22 vrouwen van koning Abdul-Aziz Al Saoed, de stichter van Saoedi-Arabië, die meer dan veertig kinderen heeft voortgebracht.

De moeder van Abdullah was afkomstig van een machtige bedoeïenen-stam, de Shammar, die vijandig tegenover de clan van de koning stond. Het huwelijk was een manier om de spanningen te temmen.

Zoals alle zonen van Abdul-Aziz kreeg Abdullah - die als kind stotterde - alleen basisonderwijs. De opvoeding was streng. De jonge Abdullah bracht op bevel van zijn vader drie dagen in de gevangenis door nadat hij had geweigerd zijn stoel af te staan voor een gast.

Als jongeman leek Abdullah zich nooit helemaal thuis te voelen in de luxe en weelde waarin zijn familie zich had ondergedompeld. Hij ontglipte het thuisfront geregeld. Dan ging hij paardrijden door de woestijn of jagen met behulp van valken.

Toch ontkwam Abdullah er niet aan het politieke pad te bewandelen. In 1961 werd hij de burgemeester van Mekka. Een jaar later werd hij aangesteld als hoofd van de militaire Nationale Garde, een positie die hij tijdens zijn koningschap behield.

Op de dag dat zijn halfbroer Fahd de troon besteeg, in 1982, werd Abdullah aangewezen als kroonprins. In 1995 werd Fahd getroffen door een beroerte en nam Abdullah het leiderschap over. Pas in 2005, na de dood van Fahd, besteeg hij formeel de troon.

De Saoedische koning met de Amerikaanse ex-president George Bush in 2008. Beeld reuters

Bondgenoot van de Amerikanen

De koers van Abdullah kan worden beschreven als pro-westers. De Verenigde Staten waren een belangrijke bondgenoot. De relatie bekoelde na de terroristische aanslag op 11 september 2001. De ideologie van Al Qaida, zo beredeneerden de Amerikanen, was een afgeleide van het wahabisme, de tak van de islam die in Saoedi-Arabië wordt beoefend.

De relatie werd hersteld toen Abdullah in 2003 hard optrad tegen Al Qaida-militanten die aanslagen in het koninkrijk uitvoerden. De kern van de terreurbeweging vluchtte naar het buurland Jemen, waar het zich verder ontwikkelde.

In 2002 sprak Abdullah met New York Times-columnist Thomas Friedman voor het eerst over een vredesplan met Israël. Hij wist zijn Arabische bondgenoten zover te krijgen om vrede met Israël te sluiten als het land de grenzen van voor de oorlog in 1967 zou erkennen. Dat zou betekenen dat Israël de Westbank, de Golanhoogten en Oost-Jeruzalem moest opgeven. Het plan, dat werd afgewezen door Israël, mislukte en dat was volgens Abdullah onder meer de schuld van de Amerikanen, die zich niet genoeg hadden ingezet.

De laatste jaren werd Abdullah meegezogen in de burgeroorlog in Syrië. Hij rook een kans om Assad, een gezworen vijand, af te zetten en begon oppositierebellen te bewapenen. Hij drong er bij de Amerikanen op aan hetzelfde te doen. Saoedi-Arabië doet ook mee aan de door VS geleide coalitie die luchtaanvallen uitvoert op extremisten.

Tegelijkertijd - en daarmee toonde Abdullah weer zijn twee gezichten - hielp de Saoedische koning de sjiitische opstanden in Bahrein, in maart 2011, hardhandig neerslaan door troepen te sturen.

'Je kunt Abdullah een soort leider van de anti-Arabische Lente noemen', zegt Ehsan Ahrari, een politieke analist die de gebeurtenissen in het Midden-Oosten volgt tegen persbureau AP.

Abdullah, een soenniet, was huiverig voor sjiitische opstanden in de regio. Hij keek vooral met argusogen naar buurland Iran en zijn nucleaire ambities. Volgens een uitgelekte Amerikaanse memo drong Abdullah er in 2008 bij de VS op aan militaire actie te ondernemen tegen Iran om 'het hoofd van de slang te snijden'.

De Amerikaanse president Barack Obama met koning Abdullah op 28 maart 2014. Beeld ap

Privéleven

De koning hield zijn privéleven zoveel mogelijk buiten de schijnwerpers. Hij hield zich aan de islamitische traditie die voorschrijft dat je niet meer dan vier vrouwen tegelijkertijd mag hebben. Abdullah trouwde minstens 13 keer, zegt Joseph Kechinian, die de koninklijke familie bestudeerde, in The New York Times. Hij heeft minstens 22 kinderen.

Saillant detail: Abdullah huwde ook de zus van de vrouw van Rifaat al-Assad, de broer van de voormalige president van Syrië, Hafez al-Assad.

Abdullah is een aantal keer gescheiden. Onder meer met prinses Alanoud al-Fayez, met wie hij vier dochters heeft. Ze trouwde met de koning toen ze 15 was en had hem nog nooit eerder ontmoet.

De vier prinsessen leven al 13 jaar onder huisarrest en mogen het land niet verlaten. Volgens berichten die in maart 2014 in de media opdoken, leefden twee van de prinsessen 25 dagen zonder schoon water en voedsel. Ze verloren elk tien kilo aan lichaamsgewicht. Hun moeder protesteerde wekelijks voor de Saoedische ambassade in Londen.

Het vermogen van Abdullah wordt geschat op 21 miljard dollar. Dat maakte hem een van de rijkste monarchen ter wereld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.