Aartsconservatief land waar je beter onwetend kan zijn

‘Denkend aan Holland zie ik...’, dichtte Marsman. Wat zien bijzondere buitenlanders als ze denken aan hun eigen land? Deel 7 in een serie gesprekken: de Afghaanse filosoof Hayatullah Jawed....

Denkend aan Afghanistan zie ik...?

‘Zelfmoordaanslagen en oorlog. Een groot open riool. Ellende.’

Waarom heeft Afghanistan zoveel problemen?

‘Veel ellende is terug te voeren op etniciteit, al realiseer ik mij dat dit gevoelig ligt. Vrijwel alle problemen vinden hun oorsprong in het zuiden, waar de Pathanen wonen. De Pathanen zijn een volk dat tot vijftig jaar geleden vooral leefde als nomaden. Nu wonen ze in steden. Maar ze zijn nog steeds niet gewend om open te communiceren met andere volken. Ze zien andere stammen vooral als vijanden. Ze voelen zich snel bedreigd, zeker door buitenlanders.

‘Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Maar helaas zie je dat de meeste aanslagen tegen westerlingen en andersdenkenden worden gepleegd door Pathanen. Zij zijn de grootste leverancier van Talibanstrijders. In het noorden daarentegen zijn vrijwel geen aanslagen. Daar wonen vooral Tadzjieken en Hazara, dat zijn minder vechtersvolken.

‘De aartsconservatieve cultuur van Zuid-Afghanistan is diep geworteld. Ik ken een man die al jaren bij een internationale hulporganisatie werkt, cursussen volgde en zelfs een paar keer naar Europa reisde. Maar hebben die inzichten ertoe geleid dat zijn dochters mogen studeren? Nee. Hij schept zelfs op dat zijn vrouw een jaar het huis niet is uitgeweest. Tegen westerlingen zegt hij dat natuurlijk niet.

‘Ik ben zelf van de Hazara-stam en ben getrouwd met een Pathaanse vrouw. We zijn allebei contact met onze familie kwijtgeraakt, omdat ze een gemengd huwelijk niet accepteren. Het is een typisch, treurig Afghaans verhaal.’

Hayatullah Jawed (38) is geen invloedrijke Afghaan. Hij is een onbekende jurist en filosoof, die slechts kort publiceerde tot hij doodsbedreigingen ontving. Wat hem bijzonder maakt, is dat hij een van de weinig hoog opgeleide Afghanen is die geen politieke ambities hebben en die hun gevoel helder onder woorden kunnen brengen.

Als hij zichzelf moet karakteriseren, zegt Jawed: ‘Ik ben een man alleen te midden van 30 miljoen Afghanen.’ Hij zou graag een nieuw leven opbouwen in het Westen. Maar zoals veel landgenoten zit hij gevangen in zijn land. Een land dat hij ziet afglijden en meer met afschuw dan liefde bekijkt.

Waarom is het al dertig jaar oorlog in Afghanistan en hoe kan er een einde aan komen?

‘Ik beperk me tot de huidige oorlog. Het is geen heilige oorlog, zoals Taliban graag doen geloven. Het gaat om geld en macht. De Taliban vechten om daar zoveel mogelijk van te verwerven. Als de VS morgen miljarden dollars en een regeringszetel geven aan de Taliban, stoppen ze direct met vechten.

‘De Taliban zijn bang dat ze zonder macht alles kwijtraken: hun cultuur, eer, leven. Ze vechten dus voor zelfbehoud, niet voor de islam. Ik heb vaak met Taliban gesproken en het is opvallend hoe weinig ze weten van de islam. Velen kunnen niet lezen en schrijven. De Koran lezen ze dus ook niet.’

Er is een hele generatie in Afghanistan opgegroeid in oorlog. Wat doet dat met een land?

‘Volgens de VN zijn een miljoen Afghanen verslaafd aan drugs. Vrouwen en kinderen niet meegerekend. Het is een wijdverbreid en snel groeiend probleem: agenten, politici, rijk, arm, het komt in alle lagen voor. Ik maak mij zorgen wat de ratio over tien jaar is. Zijn dan tien miljoen Afghanen verslaafd? Ik ben bang om in een land te wonen met zoveel verslaafden.’

Wat vindt u van de aanwezigheid van buitenlandse militairen in Afghanistan en hun strategie om leger, politie en bestuur op te bouwen, zodat de regering straks zelf voor veiligheid kan zorgen?

‘Het is een illusie dat Afghanistan een nationaal leger en politie heeft. De meeste jongens die daar nu bij gaan, zijn boerenzonen die werkloos zijn. Zodra ze ander werk vinden dat evenveel betaalt, gaan ze weg. Het zijn geen patriotten. Hun loyaliteit ligt bij hun stam of dorp. Als de chaos straks uitbreekt, zullen ze voor hun stam vechten, niet voor hun land.

‘Ik denk dat de internationale troepen uiteindelijk niet succesvol zijn in Afghanistan. Soms hebben ze wel goede bedoelingen om het land op te bouwen, zoals scholen stichten. Maar de problemen gaan zoveel verder. Op veel middelbare scholen staat nu een leraar voor de klas die zelf alleen de lagere school heeft afgemaakt. Ik ken hoogleraren in Afghanistan die geen middelbareschooldiploma hebben.’

Wat is de sleutel naar vrede en stabiliteit in Afghanistan?

‘Als je de problemen in Afghanistan echt wilt oplossen, moet je minstens dertig jaar geld en geduld investeren. Maar zo lang willen westerse landen niet blijven.

‘De weg die de internationale gemeenschap nu is ingeslagen zal leiden tot een terugkeer van de Taliban. Zij hebben keer op keer gezegd dat ze pas met de Afghaanse regering over vrede willen praten als de internationale troepen zijn vertrokken. Het lijkt erop dat westerse landen hierin meegaan, al is het maar omdat hun eigen burgerbevolking wil dat de soldaten naar huis komen.

‘Maar hoe sterk is de Afghaanse regering zonder aanwezigheid van westerlingen? Uiteindelijk willen de Taliban de alleenheerschappij. Ze zullen geen andere groepering naast zich dulden, zeker niet een die zij beschouwen als marionet van de VS.’

Heeft u nog wel hoop? Bent u nog trots op uw land?

Hij zwijgt. Dan: ‘Nee, ik heb geen hoop of trots. Als ik hoor dat we de hoogste opiumproductie en corruptie ter wereld hebben, waar moet ik dan trots op zijn? Ik schaam me voor mijn land.’

U woonde lang als vluchteling in Iran en bent sinds acht jaar terug. Voelt u zich nog wel Afghaan?

‘Ik ben geboren in Afghanistan, dus ja: ik ben Afghaan. Maar tegelijk heb ik moeite met dat woord. In Afghanistan bestaat nauwelijks zoiets als een nationale identiteit. Mensen voelen zich allereerst verbonden met hun stam, zoals de Pathanen, Tadzjieken of Hazara. Met hun stamgenoten delen ze een gezamenlijke cultuur, taal en geschiedenis, niet zozeer met hun landgenoten.

‘De oorlog heeft veel warme gevoelens voor mijn land kapotgemaakt. Ik vind dat een land moet zijn zoals een moeder, iemand naar wie je toe gaat als je bang bent. Maar Afghanistan is geen moeder. Hoe kan ik mij geborgen voelen in een land dat mij zoveel pijn doet?’

Waarom blijft u nog in Afghanistan?

‘Het is lastig voor mij om asiel aan te vragen. Juist omdat in Afghanistan zogenaamd wordt gewerkt aan veiligheid en democratie, zullen immigratiediensten zeggen dat ik hier een toekomst kan opbouwen.

‘Zelfs als het wel zou lukken, is mijn vrouw terughoudend om te gaan. ‘Red ik het wel in een land met zoveel vrijheid?’, vraagt ze me. ‘Zullen ze mij accepteren als moslima?’ Ze is bang. Terugaan naar Iran is geen optie. Daar is evenmin vrijheid. Ik sterf nog liever in Afghanistan.’

Hoe lukt het u om te overleven?

‘Dat is moeilijk. Ik kan niet alles schrijven of zeggen wat ik wil. Je weet nooit precies wie je kunt vertrouwen. Er zijn geen feestjes of interessante debatavonden waar ik naartoe kan. Ik lees boeken. Dat is deels ook mijn probleem.

‘Je kunt hier eigenlijk alleen overleven als je onwetend bent. Als je eenmaal veel gelezen hebt en weet hoe andere maatschappijen functioneren, is het heel deprimerend om in Afghanistan te wonen. De problemen begonnen bij mij toen ik Russische en westerse literatuur ging lezen. Ik las Simone de Beauvoir en dacht: waarom hebben wij niet zo’n vrouw in Afghanistan, iemand die je kunt bewonderen om haar ideeën, een feministe? Waarom hebben wij geen Tolstoj, Hegel, Marx? Ik realiseerde mij: Afghanistan leeft in de 10de eeuw, terwijl de rest van de wereld de 21ste eeuw al heeft bereikt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.