'Aartsbisschop verwóést het bisdom'

Katholieke kerken sterven bij de vleet - behalve deze dus. Ook deze kerk is te groot voor het dorp, met een toren die voor de helft uit spits bestaat. Maar hij leeft nog. Dat is een wonder. Als de klokken luiden trillen de straatstenen mee.

In Saasveld zijn ze niet meer zo katholiek. Maar met z'n allen zamelden ze wel in tien jaar tijd 7 ton in voor twee renovaties, want het geloof mag dan verloren zijn, de kerk laten ze niet gaan. Het is 'een clubhuis', zegt de één, de ander zegt: 'Het dorp en de kerk zijn één.' Als ze een beetje de ruimte krijgen houdt die kerk het nog decennia vol.

Jammer dat het de aartsbisschop niks kan schelen.

Twee keer nu heeft kardinaal Eijk de kerk ontheiligd wegens verkeerd gebruik. Eerst vervingen ze het betonnen altaar door een houten, verrijdbaar exemplaar - voor straf moesten de parochianen boete doen. Daarna gebruikten ze de kerk voor een muzikaal spektakel - opnieuw een boeteritus. 'Broeders en zusters', begint Eijk zijn brief die de dorpelingen inmiddels 'de dreigbrief' noemen, 'mocht ik in de toekomst onverhoopt voor de derde maal tot de conclusie moeten komen dat de H. Plechelmuskerk ontheiligd is, dan zie ik mij genoodzaakt (...) [deze] aan de goddelijke eredienst te onttrekken.'

Stevige taal voor een man die zijn bisdom af ziet takelen. Het lokale bestuur van de kerk, de locatieraad, is ontslagen - 'op staande voet', zegt voorzitter Ton Schasfoort, 'terwijl wij ook maar vrijwilligers zijn'. Hij zal er omwille van de goede vrede even niet veel over zeggen. Maar overleven is veranderen, en 'dogmatici zijn gestolde mensen'.

Verontruste Parochianen

Het dorp is ongenadig stil vanochtend. De twee plekken waar het gebeurt - de kerk en dancing Bruins ('fok die maandag', 'geen gelul, gewoon gaan') - zijn dicht. Op het plein tref ik Wim Gaalman, die de vereniging Verontruste Parochianen heeft opgericht: in no time zesduizend leden. Het gaat hem niet alleen om de fusiekerken in Saasveld, Rossum of Weerselo, het gaat hem om de toestand in katholiek Nederland. 'Het is erg dat kerken leeglopen. Het is erger dat de aartsbisschop de neergang versterkt. Als je een winkel hebt en de klanten blijven weg ga je toch ook van alles doen om het tij te keren? Hij verwóést het bisdom.'

Een vrouw op een fiets rijdt het plein op, het is een parochiaan op leeftijd. Ze zegt: 'Vroeger was je bang voor de pastoor en de bisschop. Nu niet meer.'

En waar is de kardinaal eigenlijk zo boos over?

Het altaar slopen was misschien wat bruusk - maar in andere kerken is dat allang gebeurd. Het maakt ruimte voor concerten, zoals de opvoering in december van spektakelstuk The Armed Man, waar muziekvereniging St. Caecilia - sinds 1885 ook een anker in Saasveld - een jaar op repeteerde. Koor van tachtig mensen. Orkest van veertig. Solisten. Massief succes. Het stuk gaat over hoop en vrede, zegt de jonge voorzitter Henri Veldhuis bij hem thuis, 'precies wat de huidige paus voorstaat. Die gaat uit van het intrinsieke van het geloof, de essentie. De paus gebruikte op Lampedusa een wrakhouten altaar. Maar deze aartsbisschop houdt vast aan oud kerkrecht. Dat is helemaal de andere kant op. Niemand snapt het meer.'

Heftige vredesmis

Dat een kerk ontheiligd kan worden wisten ze niet eens in Saasveld. Wat ze wel weten is dat een bisdom verderop, onder bisschop Gerard de Korte, een andere wind waait.

The Armed Man is een heftige vredesmis, zegt Henri: het gaat over oorlog en vrede. Op grote schermen in de kerk komen beelden van Hiroshima voorbij, 'met die paddestoelen', en van de instortende Twin Towers. Onderdeel is ook een islamitische oproep tot gebed, gedaan door een muezzin - dat is van tevoren keurig gladgestreken met het parochiebestuur. De muezzin stond buiten op de ophaalbrug, ver weg van de kerk. 'Maar kennelijk is de bisschop toch gekrenkt.'

Als ik hem bel, zegt perschef Hans Zuijdwijk namens de kardinaal: 'Wat kun je doen in een katholieke kerk behalve dan de eredienst? Niks. Die is niet voor muziekuitvoeringen en lezingen. En dat verdraagt zich niet met een gebedsoproep voor Allah.'

Henri is er nog niet van bekomen. Zijn muziekvereniging is ook andere wegen ingeslagen, zegt hij, 'minder traditioneel met altijd die strakke pakjes en zo' - dat is nodig om te overleven. Zo'n muziekspektakel brengt volk op de been. Zeker nu de mensen zijn 'losgevochten' van de dwingende katholieke kerk.

En nu staat, wat hij noemt, 'de heilige drie-eenheid' op het spel: 'dorp, kerk en muziekvereniging'. Dat wil hij niet op zijn geweten hebben. Dus wijkt hij de volgende keer wellicht beter uit naar dancing Bruins.

t.heijmans@ volkskrant.nl